/
Digitized by the Internet Archive
in 2012 with funding from
Boston Library Consortium Member Libraries
http://www.archive.org/details/doctorisecstatic25deni2
DOCTORIS ECSTATICI
DIONYSII GARTUSIANI OPERA OMNIA
IMPRIMI POTEST in festo B. Ayraldi, Gonf., anno 1935.
Fr. Jacobus-Maria, Prior Cartusiae.
NIHIL OBSTAT Lucas Willems, 0. S. B., Censor deputatus.
IMPRIMATUB ; Can. S. Banfi, Vic. Gen. Southwarci, die 22a Februarii 1935.
rCONVEmENayDEresALVTAKIS NR:ET^yEKIE IRA TVAHA NOBIS PSAL 84.
301771
)STON COLTEG! LTBRAfctf QHgSMJX HILU MASS.
COMMENTARIORUM IN IV LIBROS SENTENTIARUM
INDEX GENERALIS
INDEX RERUM PRmPUARUM
QU.E IN COMMENTARIIS SENTENTIARUM CONTINENTUR
NOTA tractatibus XIX»1 Oper esse, et ita
— Qui
qui
uni 01
leinc
:ontingdre pdtesl Opus islud in Scnteniias seorsim a reliquis Dic dam haberi, in gratiam hujusmodi admonere juvat, qui in prspsen um intitulatur tomus, liunc alio ordine I'"" Commentariorum inscr i, ut subnexum dooet syntagma :
Tom XIX = I Commeniariorum.
Tom. XX = II »
Tom. XXI = III
Tom. XXII = IV »
Tom. XXIII = V »
Tom. XXIV = VI »
Tom. XXV = VII »
mysianis 1i indice ibendum
A, prcepositio, principium notat efficiens, XX 336A, 349 A'. — An diligant se Paler et Filius a Spiritu Sancto, XX 336A; an Pater sit sapiens a Filio, 346A', vel Fi- lius sapiens a Sapientia ingenita, 349C, aut essentiali, 349D'.
ABEL an ad membra pertinuerit Christi, XXIII 235D. Cur ab eo incepisse dicatur Ecclesia, 234C, et in Missa mentio fiat ejus oblationis, XXIV 209B.
ABIMELECH, rex Geraree, ex ignorantia cognoscens uxorem Abrahae, nihilo mi- nus peccasset, XXIV 244 C.
ABLATIVUS quandoque causativus est, quandoque significativus, XX 331 B, et varia exprimit, 351 B'. — Quo sensu in his propositionibus sumatur : Pater et Filius Spiritu Sancto diligunt se, XX 332D',334A,B,D,D',336A',337C,338B', 339 A', 340 A, 341 D, vel nos, 343 A' ; Pater sapiens est sapientia genita, 345D, B', Filius sapiens sapientiagenita, 349 B', aut ingenita, 349C.
ABBAHAM palriaicha uxoralus non post- ponitur Joanni Baptistse cselibi, XXII 199C. — Angelos veros exeepit hospitio, XXI 457 D, nec locum ad sepeliendam Saram pecunia emens, simoniace egit, XXV 48A'. — Cur inMissacommemoratio f iat de ejus oblatione, XXIV 209B. — Qua voluntate eum voluerit Deus suum occi- dere filium, XX 617A', 642B', 645C. — In eo fuisse dicuntur Levi et Chri- stus, sed diversimode, XXII 179A' ; quo sensu in eo fuerit caro Christi, XXII l 104D, C, et in ipso decimati dicantur omnes posteri, praeter Christum, 103 Cet s. — Quid sinus Abrahae, XXIII 389 D, XXV 325 A, et quomodo differat a limbo, 325 B. — Cf. Agar.
ABBAHAM Babbi (B. Abraham ben Chijja, Hispanus astrologus, xu ssec.) ex motu cceli finem mundi praevideri minime posse fatetur, XXV 256 D.
ABSOLUTIO sacerdotis videtur quodam modo pars principalior sacramenti Poe- l
ABS
ABS
nitentiae, XXIV 490 B; an peccatori cul- pam remittat, 504C,505D', aut pcenam inferni, 504 A, vel purgatorii, 504 B, D,
505 A', vel saltem pcenam temporalem, 504B, D. — Etiam in gratia confitenti multum prodest, XXIV 47GB, 497 B', D'; gratiam enim auget, et pcenam tempo- ralem peccatis debitam partim aufert,
506 D', imo et pcenam purgatorii, 507 A, proportionaliter, 508B, pro dispositione pcenitentis, 507 D; eamque ex toto abo- lere potest, 507 A' ; nec tunc impunitum remanet peccatum, quia ipse contritio- nis dolor fuit pcena peccati, 508C. Iterata ergo absolutio peccata jam remissa non remittit denuo, 507 D, 532D, sed gra- tiam auget, et pcenam eis debitam mi- nuit, 507 D, 532 A', ita ut ex frequenti eorumdem confessione, totam pcenam tolli contingat, 479 A, 482 C, 507 B, A'. — An forma, Ego te absolvo, sit suffi- ciens absolutionis forma, XXIV 587 D', sine alio addito, 588 A. — Pro absolu- tione non licet pecuniam exigere, sed pcenitenti potest pecuniaria pcena impo- ni, XXV47B.
Nullus de jure ordinario peccatorem absolvere potest, nisi proprius parochus, XXIV 480 B', vel quibus ipse licentiam dederit, 484 B, 486 B' ; sed per delega- tionem absolvere possunt pcenitentiarii Papae vel episcoporum, 479C, B', 483C, B', et in articulo mortis quilibet sacer- dos, 481 D', 486 C; imo quinque modis habetur absolvendi potestas, 490 C. — Item nemo se ipsum absolvere potest, imo nec sequalem nec superiorem, de mortali, sine commissione, XXIV 515 A, de venialibus autem potest, quia venia- lium remissio Ordinis potestatem conse- quitur, juxta Thomam, ibid, — Quilibet igitur sacerdos non quemlibet absolvere valet, sed tantum subditos, XXIV 525 A', nec etiam subditos ab omni peccato, quia quinque sunt quae ad superiorem reser- vantur, 526 B; superiorem autem ipsum absolvere potest, sive quia ad actum confessionis superior ei concedit pote-
statem in semetipsum, 526 A', sive quia prselatus, in quantum peccator, inferior est confessario, 515 A, 526 B'; C, sive quia absolutio est potestatis clavium principaliter, et jurisdictionis ex conse- quenli, 526 D'. — An confessarius ordi- narius pcenitentem absolvere possit a casibus perlinentibus ad se, et de aliis remittere ad superiorem, XXIV 587 A, aut de perlinentibus ad superiorem, sub conditione ratihabitionis, 587 D, aut de pertinentibus ad se, ad tempus, quo- usque reservata superiori confiteatur, 587 A'; similiter, an praelatus absolvere possit a reservatis, remittendo de aliis ad confessarium ordinarium, 587B. An qui privilegium habent absolvendi a peccatis simpliciter, possint a peccatis episcopo reservatis absolvere, 586A. — Cf. Clavis, Confessarius, Peccatum.
ABSOLUTUM. In divinis absoluta substan- tivis exprimuntur, relativa adjectivis, XIX 421 D, 422D, a relativis tamen non essentialiter differunt, XX 221 B. — Per absoluta nequeunt divinse personae di- stingui, XX 204 B', 213 D, A', quidquid contra dicant Scotus, 213 D', et Guillel- mus Parisiensis, 214 B, qui a Cartusiano confutantur, 214 D'; absoluta enim tri- bus personis communia sunt, 215 B, 218 A', nec multiplicantur, 215 C, nec realiter distinguuntur ab invicem, 215D. De unaquaque ergo persona et de pluri- bus dicuntur singulariter, preeter perso- nam, quse de tribus pluraliter preedica- tur, 157 B'. — Cf. Relatio.
ABSTINENTIA a cibis non est meritoria, nisi in quantum ad salubrem finem re- fertur, XXIV 419 A, nec nisi moderate exercenda est, quia immoderata mortem accelerat, 419 C, Cf. Jejunium.
ABSTRACTIO alia est a subjecto, alia ab actu, XIX 313 C, alia secundum rem, alia secundum intellectum, XX 223 A', alia qua abstrahitur universale a parti- culari, alia qua abstrahitur forma a materia, 221 B', alia qua intelligitur aliquid sine alio esse, alia qua intelligi-
Alll'
Af.c
tiir aliquid, alio non inlcllocto, 223 C — Quomodo ab intellectu agente fiat abstractio phantasmatum, XIX 261 C, li'. Abslracla noniina sunt merffl et niaxi- mae significationis, XIX 315 B; impo- nuntur a 1'orma, nec supponunl nisi pro forma, 297C, 300C, et quo quid est si- gnificant magis quam id quod est, XX 141 B'; essentiam dicunt, XIX 315 B, sive absolute, ut substantia, 313 B', sive in quantum est principium actus notio- nalis, ut natura, 313 D', aut alius, ut sa- pientia, virtus, etc, 313 A', 314 B. — Simplicitatem dicunt, sed imperfectio- nem, ideoque plenarie non conveniunt Deo, XX 360 D, sed aliquo modo tan- tum, 360 A*; his tamen in divinis uti- mur ob divinorum simplicitatem, XIX 297 A, XX 135 D, B', 226C, 375 D, et ibi proprietates et notiones significant, 226D', et omnino abstracta impropriis- sime supponunt pro personis, XIX 315 A ; ceterum in his non differunt realiter a concretis, XX 209 C. Ipsis in divinis quandoque jungi possunt pronomina, meus, noster, etc, quandoque non, 82 D'. — Quid, abstractis per intellectum proprietatibus, remaneat in divinis, an hypostases, XX 220B',221A', D', 222 A, D, aut persona?, 221 C, D', 223 D, D', an res in universali, 223 A', an essentia, 220 D', 221 D', 222C, 223 A'; quid item abstractis hypostasibus, 223 A, aut or- dine naturse, 222 C, aut personalitate a persona, 223 D. — Unius naturae pro- prietates in Christo de altera praedicari nequeunt in abstracto, XXIII 180 B', quare, 180 C.~ Cf. Concretum, Prse- dicatio.
ABUBATHER (Abu-Bekr Ibn-Tofail, Arabs medicus et Peripateticus philosophus, xit ssec, Cordubensis) in intellectu beatitu- dinem constituit, XIX H6A. Quomodo motum probet esse ab ffiterno, XXI 82B'.
ABUNDIA (Domina, fatarum regina) domos noctu invisere solet, XXI 430 C, qua- propter in Lege jussa sunt omnia vasa cooperiri, 430 A'.
ABUSUS esl alicujus rci usus conlra finem debitum, XIX 1081), 111 C. — Privile^io privari mereturqui conccssa sibi polen- tia abutitur, XXV 14 A'.
ACCEPTIO. Nulla rationalis creatura Deo accepta esse valet nisi pcr dona gratice gratificantis, XXII 265B', sed lato sensu Deo accepla dicuntur quaacumque dili- git vel approbat, 265 C. — Item sine caritate et gratia gratificante nullum opus Deo acceptum est ad vitam ceter- nam, XXII 265 D', quia nullum acceptum est opus, cujus non est acceptus operans, 266 A. — Prselatus indigno vel inidoneo conferens beneficium, acceptor est per- sonarum, XXIV 415 D', et graviter pec- cat, 416 A'.
ACCIDENS quasi ad aliud cadens dicitur, XXIV 313 D, et est id quod abest et adest, XX 206 A; definiri nequit sine subjecto cui inest, vel sine termino ad quem est, XXIV 44 B. — A subjeclo causatur, XIX 284 C, sed ut produca- tur, non requiritur semper materia ex qua, sed sufficit materia in qua, XXII 45 D. Secundum quod in subjecto fun- datur, ponit aliquid in eo, XX 260 C; ralione sua, secundum quod refertur ad aliud, nihil ponit, 200 D'. — Ipsius est inesse, XX 33B, 39 C, XXIV 44 A, 313 D, quia natum est exsistere non in se, sed in alio, XXI 191 A, et sub- stantiae dat non esse simpliciler, sed esse tale, ibid.; esse autem in alio potius ejus essendi modum declarat quam esse, XXIV 314C, D', quum enim virlute sal- tem divina in se ipso consistere possit, XXIII 39 D', esse in alio non est de ipsius ratione, 40A. — In substantia fundatur mediante quantitate, XXIV 315 A, acci- dentium enim primum et mediatum subjectum est substantia, immediatum et proximum, quantitas, 315 D'. — Acci- dens est ens non modo entitate subjecti, a quo causatur, ut vult ^Egidius, XIX 284 B', sed et propria, 285 A; sed est entis quatuor modis, 284 C, et in ente pariter quatuor modis, 284 D', et magis
ACC
ACC
est modus, species et ordo subjecti, quam ipsum haec habeat, 241 A'. — Per sua subjecla individuantur accidentia, XXIV 318 C, et mulliplicantur, 315 C, quia magis sunt aliquid entis quam ens,
XXIII 187 C, et propria varietate faciunt differentiam numero, XX HOA. — Alia sunt absoluta, quorum esse est inesse, alia relativa, quorum esse est ad aliud esse, XXIV 44A, alia totum denominant, alia partes, XXII 328 B', et multum con- ferunt ad cognoscendum quod quid est,
XXIV 297 C. — ■ Accidens ex se nequit aliud producere accidens, XIX 285 D, nec per se subjectum esse alius, 285 A', XXIV 317 A', contra Scotum, 317 B', sed utrumque polest mediante alio accidente, XIX 285 D, A', imo et alius nobilioris subjectum esse, XXIV 329 B'. — Tripli- citer contingit illud in subjecto corrum- pi, XXI 401 A. — Cf. Substantia.
An possibile sit absque implicalione substantiam sine omni accidente esse, XXIV 316 A, aut econtra accidens sine substantia, 316 B, item an intelligi va- leat accidens sine subjecto, variae sunt sententiae, 319 C, D' : quocirca dicen- dum videtur cum Bichardo, alia esse accidentia quae non sunt nisi relatio, alia quae relatio et res absoluta simul, alia quae res absoluta dumtaxat, 316 C ; et quae sunt res absoluta, a substantia separari non repugnat, 316 D', 317 A, cetera autem nulla viitute a substantia separari possunt, 316 D', 317 D', 319 A : quo enim accidentia magis aut minus a suis dependent subjectis, eo magis vel minus valent per se esse, 318 C; quae ergo per sua individuantur subjecta, impossibile est per se exsistere, 318 D, quod de omnibus verificatur, 318D', praeter quantitatem, 3I8A'. Vel, ut Tho* mae placet, esse accidentis dependet a subjecto sicut a causa proxima, et a Deo tanquam a causa prima, 314 B', XXV 289 D'; sicut ergo, deficiente causa se- cunda, supplere potest causa prima, ila ex virtute divina, et ea dumtaxat, fieri
potest ut accidens remaneatabsque sub jecto, XXIV 314C, XXV 290 A, nec pro- pter hoc accidentis rationem amittit, ut fiat substantia, XXIV 314 C. — Acci- dentia panis et vini in Sacramenlo ser- vata sunt sine subjecto, XXIV 313 C, quatuor ob causas, 314 A, B ; non in aere circumstante sustentantur, 315 C, sed in quantitate seu dimensionibus, 315C, D, D', 319A, in quibus individuan- tur, 315D, C. An et quomodo in Eucha- ristia possint moveri localiter, 262 D, 322 D*, frangi, 322 C, alterari, 321 C, 322 B', corrumpi, 321 D', 323 D', 325 B, augeri vel minui, 322 A', 325C, vermes vel- cineres generare, 323D', 325 C, eos- dem habere actus quos ante conversio- nem, 324 B', 325 B, ut extrinseca sub- stantialiter immutare, 324 D', et in ea converti in quae poterant substantise praeexsistentes, 326B'; an vere nutriant, 328 A', 329 D', 330 B, D, et quomodo, 327 C, 328 B,C, B'; an potentiam habeant alia convertendi in sacramentum, 329B. — Qua virtute in cadavere maneant ac- cidentia, XXII 137 D, 138 B, 139 B'. — An et quatenus sine accidente intermedio agere possit anima, XIX 280A', 281 A, 283 B'. — Cf. Eucharistia.
Accidentis ratio imperfectionem in- cludit, dependentiam ac compositionem, XIX 393 B, ideo minime Deo competit, 393 B, 394 A'. In esse igitur creato tria sunt per modum accidentis, 365C, unde merito accidentale vocatur, 366A ; sed in increato nullum est accidens, 180 A, 365 D', XX 291 D' ; verumtamen in divi- nis aliquo modo per modum accidentis se habent relationes, XIX 188 C, XX 108 C, et etiam attribula, XIX 218 A; item aliqua accidit de Deo praedicari per accidens, XX 296A, 297C, B', 298 C, 299 A, et ipse a nobis cognoscitur quasi per accidens, XIX 218 A, quamvis con» tradicat Scotus, 218 C. — In accidenti- bus ergo modo quodam, licet imperfe- cto, invenire est vestigium Trinitatis, XIX 241 A'; in composito Filium reprae-
ACO
ACT
sentant, juxta Parisienscm, 248 C, et propriam in Deo habent ideam, juxta quosdam, XX 412 C, ea saltem qum su- perveniunt subjecto, non autem quae inseparabiliter substantiam comitantur, i!3C. — Cf. Praedicatio.
Accidentale dicitur quidquid advenit enti in actu, XXII 136B', triplici ergo mo- do dicitur causa quaedam accidentalis, XX 630B. — Accidentalis forma est actus et ponit in actu, XIX 284 B, dans esse non simpliciter, sed tale aut tantum, 284 C ; ideo subjectum habet ens jam in actu, ibid., a quo causatur, 284 C, 285 B, et ad quod complendum causatur, 284 D. — In inferioribus differt realiter a for- ma substantiali, XIX 469 A', in divinis nulla est forma accidentalis, sed relativa tantum, 469 C. — Magis vel minus reci- pere potest, diverseque cohteret subje- cto pro hujus dispositione, XX 38 A'. An et quatenus per se ipsam operetur, XIX 280 D', 283 C. — Cf. Forma.
ACCUSATIO criminum ad hoc instituta est, ne reus sustineatur ut innocens, XXV 198 B' ; voce fieri potest aut scripto, 198 D'. — Vel in hominem ferturet pce- nam talionis secum defert, vel in fa- ctum, et pcenam in accusantem non inducit, XXV 198 C. — Qui praecipue audiendi sint in denuntiatione impedi- mentorum matrimonii, XXV 198 D'. — In generali judicio erit. juxta Albertum, accusatio duplex, altera in genere, altera in specie, XXV 260 B'.
Accusatio propriarum culparum. Vide Confessio.
ACEDIA species est tristitiae, XXIII 284 A, et vitium capitale, ad appetitum perti- nens concupiscibilem, XXII 567 C.
ACETUM vinum est corruptum, ideo ex eo confici nequit sacramentum, XXIV 298B, et si contingat vinum consecratum ace- scere, non ibi remanet sanguis Christi, 298 C.
ACOLYTHUS, quarto loco inter clericos positus. actionem habet purgativam. XXV 24 D, et ipsi tribuilur sermonum
iuterpretatio, 24 C. — Ad saciameutum Eucharistiae deservit, urceolos praepa- rando cum vino et aqua, XXV 25A, et quia principalis ejus actus est ministra- re in urceolo, in traditione urceoli im- primitur ipsi character, juxta Thomam, 28 A, in traditione candelabri, secundum alios, 29 A. — De ritibus ordinationis acolythorum, XXV 225 D'. — Cf. Ordo. ACTIO. Agere sequitur esse et posse, et tauto altius est quanto praestantius esse et efficacius posse, XXI 158 B, virtus enimagendi proportionaturagenti,XXIV 58 C. Unumquodque ergo agit in quan- tum est actu, et eadem forma qua est actu, XXIII 243 A', quia ab eodem habet actum primum, qui est esse, et actum secundum, qui est agere, XXII 325 D. — Agere non est materiae nec formae, sed compositi, XXIV 324 B', ratione ta- men formae, non materiae, ratione qua- litatis, non quantitatis, ibid. — In om- nibus rebus sunt principia quaedam agendi consequenter ad finem, XXV 125 B, in rebus agentibus ex necessitate naturae, forma, 125 B, in his quae volun- tarie agunt, cognitio et appetitus, 125 C, in brutis aestimatio naturalis, in homini- bus lex naturalis, 125 D, vis cognitiva ut dirigens, appetitiva ut imperans, motiva ut exsequens, XXIV 601 A' ; sed in tota rerum natura duo tantum sunt generalia principia agendi, natura et voluntas, XIX 192 D. — An eodem in- stanti quo creatur agere possit creatura, XXI 240 B', 241 D', 242 B, vel prima illa actione quae incipit cum esse, mereri vel demereri, 240 B', D', 241 A.
Agens denominatur ab eo quod est ab ipso, id est ab actione, XX 337 B, sed quia semper agit aliqua forma, duobus modis dicitur agens, vel ipsa actione vel ipsa forma, 337 C. — Omne agens non agit nisi in quantum bonum, XXII 458 C, et ad bonum, 458 D, sed accidit illud falli sive ex parte intenti, ibid., sive ex parte materia? aut instrumenti, 458 A'. — Item oinne agens agit propter
ACT
ACT
finem, XXI 104 D'; sed sunt agentia imperfecla quae in agendo aliquid acqui- rere intendunt, ibid.,el haec agunt pro- pter desiderium finis, 104 B', et est agens perfectum quod nihil acquirere potest, et hoc agit propter amorem finis, 104 B', 105A ; similiter duplex est finis agentis, alter proportionatus, alter improportio- natus effectui, 107 A. — Omne agens producit simile sibi, propter quod effe- ctus vocatur quaedam participata causae similitudo, XXI 105 A'; sed aliud est agens aequivocum, effectui non propor- tionatum, ut sol, quod non imprimit formam suam, sed quamdam similitudi- nem tantum, 106 D', aliud univocum, effectui proportionatum, ut pater, quod imprimit formam suam, 107 A, et ideo elfectui dat speciem, XXIII 531 A'. Item quandoque causa esteffectus quoad fieri tantum, ut in arlificialibus, XXI 98 D', 100 C, et naturalibus, 98 C, 99 A, 100 D', quandoque quoad fieri et esse simul, ut in creatione, 99 C, A'; et sic, cessanle operatione, manet vel cessat effectus, 99 C : quo enim potentius est agens, eo actionem ad magis distans diffundere potest, XXII 184C. — Triplex esl agens, XXI 423B, Deus, qui operatur ex nihilo, et quodcumque aliud agens semper prae- cedit, 423 C, natura, quae operatur ex ente in potenlia, nec potest anlicipare operationem Dei, ibid., intelligentia, quaa operatur ex ente in actu, nec anti- cipare potest operationem naturae, ibid. — Sed non repugnat eumdem numero actum a duobus procedere agentibus, XX 610 D', XXII 501 C, quidquid dicat Durandus, 500 D', et quum agens natu- rale non nisi in virtute agentis increali agat, XX 611 A, ideo omnis effectus utrique recte tribuitur, 488 B, 610 D', 612 B', et queelibet actio creatura? et ab ea est tanquam a principio elicitivo im- mediato, et a prima causa tanquam a causa principali, 610B, XXI 241 A, quod etiam de actu peccati intelligitur, 241 C, quia actus a duobus procedens potest
esse in uno bonus, in altero malus, XXII 545 A, 546 B. In actione igitur primi agentis iundalur omnis actio secundo- rum, XXIII 411 C, et per eam modifica- tur, 411 D; et in quacumque agit Deus, non modo ut causa imperans, ut volunt aliqui, XX 610B', sed ut causa eliciens, immediata et universalis, per modum superiorem, 610C, 611 A, D,612B', quia plus super causatum influit causa prima quam quaelibet causa secunda, 611 C, nec agit ista nisi per virlutem primae causae in se mansivam, XXII 502 D'. Hominem ergo duplici modo juvat Deus ad agendum, et eum movendo, XXII 322 B', et ei habituale donum, scilicet formas ct virtutes, tribuendo, 322 C. — Verumlamen multum, quoad agendi mo- dum, interest inter agens iucreatum et agens creatum, XX 561 A, 583 C, agens naturale et agens perartem, 584 A, agens principale et agens instrumentale, XXIV 57C. Agens euim increatum, sine motu et mutatione agit, XX 561 A, XXIV 289A, simplici emanatione, XXII 92A, et peresse suum, XXI 102C,absque opera- tione media, XX 561 B, XXI 102B', male- riam creando vel mutando, XXIV 289 C ; agens creatum, cum motu et mulalione, XX 561 A, XXIV 289 A, contradicente ta- men Scoto, 60B', D', mediante potenlia, XIX 334 A, et materia utendo, 561 A, XXIV 289 B, unde lormam exstinctam de polentia maleriae denuo eamdem nu- mero producere nequit, 289 C. Item agens per naturam producit simile sibi secundum veritatem, et aliquid imper- titur passo, ideo formas de potentia ad actum deducere potest, XXI 423 D, sive multiplicando formam suam, ut volunt quidam, 425 A, sive eas de potentia ma- terise educendo, 425 B; agens autem per artem producit simile sibi secundum exemplar tantum, 423D, nec aliquid im- pertitur passo, ideo formas naturales virtute propria producere nequit, 423A'. Item agens principale seu primum mo- vens, XXIV 57 C, secundum exigentiam
AC.T
ACT
SU8B formje agit, et virtus ejus est aliqua forma, 524 B', quam transfundendo in effectum, 524C, in eum inducit simili- tudinem suam, 524 B' ; instrumentale vero, seu movens motum, 57 C, agit ut molum ab alio, nec virtutem habel nisi incompletam, 58 C, ideo in effectum non inducit propriam similitudinem,sed agentis principalis, 524B', quia ad ef- fectum obtinendum tantum applicatur, 524 C. — Agens triplici modo contingit agere, XXII 129 C. — Cf. Causa, Coope- ratio.
Actio proprie est operatio a voluntate imperata et in ipso operante consistens, et sicdiscerniturafactione, XXIII 579 A'. — Actus sunt particularium, composito- rum, XIX 238 C, et suppositorum, ita ut abstracta ratione suppositi, jam non sit actio, 193 A. — Ad essentiam perti- nent mediante potentia, XIX 334 A, essentia enim per se dat actum primum seu esse, 333 D', per potentiam actum secundum seu agere, 334 A. Sed nullus actus a quacumque activapotentia perfe- cte producilurnisi per aliquam formam, quae est principium actionis, XX 11 C, seu aliquem habitum inheerentem, 13D', 14A, 337C; actus igitur est a forma, actus communis substantialis, ut vivere, a forma communi substantiali, XIX 469 B', actus communis accidentalis, ut scire, a forma communi accidentali, actus proprius a propria forma, ibid. Quandoque medium quid dicit inter agens et effectum, XIX 339 A, quando- que non, 338D'. — Actus multipliciter dividitur, XIX 338 D' : alii sunt eliciti, quos nimirum habitus vel potentia nullo mediante producit circa suum objectum,
XXII 308 C, XXIII 462B, alii imperati, quos vel imperante voluntate operanlur circa proprium objectum, XXII 308 C, vel mediante habitu aut potentia infe- riori, circa objectum illius potentia?,
XXIII 462 B. Item alia est actio extra transiens, alia actio immanens. alia quae aliquid operatur extrinsecus, alia quae
nihil, XXI 101 A. Naturalis vel humana dicitur, cujus naturalia sunt principium et terminus, XXV 248 C, potentia eli- ciens, XXIII 541 A', objectum et modus agcndi, 541 B', supernaturalis autem aut divina, quse supra humanum modum fit, 541 C, et cujus principium aut terminus non est natura, XXV 248 C. Humanus autem proprie dicitur actus qui a viri- bus essentialiter vel participative ratio- nalibus procedit, XXII 308 D', id est a voluntate deliberativa, 539 C, 559D'. — Actus ex objecto recipiunt speciem, ex subjecto, id est ex virtute agentis, remis- sionem vel intensionem, XXII 532 D, XXV 413 A ; definiuntur ergo et distin- guuntur per objectum, XXIII 463 B' ; specifice distinguunturper diversitatem formarum a quibus procedunt, XXII 532 D; eorum diversitas diversitatem arguit modo habituum, 282 D', modo potentiarum, 283A, modo nec habituum nec potentiarum, 283C. — Plurificantur vel multiplicantur subjecto seu princi- pio, tempore seu mensura, et termino, XXIII 183 A, 184 A ; qui ad diversos ordinantur effectus, diversi censentur, qui autem ad eumdem concurrunt effe- ctum, pro uno reputantur, XXIV 184 A'. — Item, actus qui a pluribus suppositis procedit, in plurali exprimitur, etsi in se unus sit, XIX 475 A, B, D : in Spiritus ergo spiratione Pater et Filius dicuntur duo spiratores, quiaspirandi actus, licet unus, plurium est suppositorum, 475 A, B, A', sed in creatione unus est tantum creator, non tres creatores, quia creandi actus est essentiae, non personarum, 475 A', C. — Cf. Operatio.
In qualibet actione aliquid est quasi formale, quod est ex parte agentis, ali- quid quasi materiale, quod est ex parte patientis, XXV 353 D, actus enim acti- vorum sunt in passivis dispositis, XXI 107 A', id est, non sunt secundum pote- statem agentis tantum, sed etiam secun- dum potestatem et dispositionem reci- pientis, 159 A' ; quapropter agens et
ACT
ACT
patiens semper debent sibi mutuo pro- portionaliter respondere, XXV 352 A, alias, quoties contingit agens excedere patiens, ut in agentibus sequivocis, actio- nem oportet excedere passionem, ibid. Non tamen in omnibus verum est quod agente et passo applicatis, semper de necessitate fiat actio, XXI 264 C, 265 C. — Ad eamdem potentiam pertinere vi- detur actus active et passive sumptus, saltem actus secundus, XIX 338D', 339C, sed non omnino idem est numero motus qui in agente est actio et in patiente passio, XXII 545 B, 546 B, quia actio et passio nou differunt relatione tantum, ut vult Richardus, XXIV 102 C, sed essentia, subjecto et causalitate, 103 B, ideo motus in agente malus esse potest, in patiente bonus, XXII 545 B, 546 C. — Cf. Passio.
In genere morum quinque sunt actu- um species, quia alii ex se boni vel mali sunt, alii boni vel mali ex fine, alii indifferentes, XXII 524 C, 540 B, D\ In abstracto enim considerati, secundum speciem actus omnes vel saltem multi indifferentes dici possunt ad bonum et malum, 539 D, sive ex objecto, 540 B, sive quia a voluntate deliberativa non procedunt, 539 B' ; an autem secundum individuum, quoad omnes circumstan- tias sit actus indifferens, negat Thomas, quia necesse est actum ad finem debi- tum referri vel non, 540 B', qui, si refe- ratur, bonus est, si non, malus, 540 B', 544 A, et ideo omnis actus a voluntate deliberativa procedens necessario bonus vel malus est, 539 A, et in eo qui gra- tiam habet, necessario meritorius vel demeritorius, 539A, D', 541 C, in eo au- tem qui gralia caret, indifferens esse potest, non quidem ad bonuin vel ma- lum, sed ad meritum vel demeritum, 539 B, D'; affirmant vero Bonaventura et Scotus, quia etsi omnis actio ordinata in finem sit bona, 542 A, omnis actio non ordinata non ideo est mala, 542 B, 543 B', idcireo erit indifferens, 542 C,
sive quoad esse morale, 543B, sive quoad esse meritorium, 543 C, alias homo mereretur vel peccaret indesinenter, 543 B'; nec omnis intentionis defectus corrumpit actum, 545 C, 543 B', nec semper ad finem caritatis oportet referri actum moralem, 544 B'. — Cf. Indiffe- rentia.
Actus in quantum ens, naturalem ba- bet bonitatem, XXII 539A', sed mora- lem noii habet nisi in quantum huma- nus, id est a voluntate deliberativa procedens, 539 C. Actus ergo non sunt in genere morum nisi in quantum vo- luntarii, XXII 532 A', et ut sic, distin- guuntur per bonum et malum, sed actus a voluntate eliciti, specifice, 532 D', actus imperati, per accidens, 533 A. — Primam determinationem ab objecto recipiunt, subsequentes a circumstan- tiis, XXII 492 D', et ita, juxta Thomam, primam bonilatem sumunt a substanlia actus, secundam a materia debita, ter- tiam a fine et circumstanliis, 493 A. Multiplex ergo actui potest accidere bo- nitas, XXII 493 C, C, 551 A', nempe quadruplex, secundum Thomam, a sub- stantia, objecto, cireumslantiis et fine, 511 D', quintuplex, juxta Henricum, a substantia, objecto, fine, voluntate et gratia, 512 B', quas omnes non necesse est constare simul, 551 A', C, imo om- nes, prseter primam, deficere non repu- gnat, 493 B. Sicut tamen naturalis actus bonitas ex aggregatione est omnium quseei conveniuntex natura.XXII 533B', sic moralis bonitas ex aggregatione om- nium qua? ei conveniunt secundum re- ctani rationem, 533 D', id est ex conve- nientia objecti, finis et circumslantia- rum, 534 A, ex quibus, si unum desit, aclio fit mala moraliter, 512 D. — Ex multis igitur pensatur ac sumilur digni- tas actus, XXIII 347B, 512B : ex objeclo fuudamentaliter, 513 C, ex volunlate et gratia, 512 A'; et ex objeclo speciem recipit, XXIII 491 C, ex voluntate ratio- nemlaudabilitatisetvirtutis,XXII512B',
ACT
ACT
D*, XXIII 497A,exgratia rationera meriti, XXII 512 A', non enim meritorius dicitur actus aisiqui forma supernaturali infor- matur, id est gratia gratum facieute, 329A', seu caritate, XXV 410C Triplici- ter ergo aetus dicitur bonus : naturaliter, quum estcircaobjectum conveniens.XXl 380B, virluose, quum fit in circumstantiis debilis, 380D, meritorie,quum fit in cari- tate, ibid. — Ex fine etiam desumitur bonitas actionis lam interioris quam ex- terioris, XXII 511 D', 512 B, quia bona dicitur quaecumque ordinem finis debiti non pra?tergreditur, 551 A; sed sicut du- plex est finis actuum humanorum, pro- ximus et ultimus, 551 C, ita duplex est eorum regula, quoad finem naturalem ratio et voluntas, 551 B, D, quoad finem supernaturalem fides et caritas, 551 C, alias ratio et Deus, XXIII 451 D', et ille bouus est qui ad rationem aut Deum refertur, ibid., saltem habitualiter, XXII 542 A', 543 D. Quidquid autem actum in- convenientem reddit fini a natura inten- to, est contra jus naturae, XXV 125 D, et quidem si omnino impediat finem prin- cipalem, primis legis naturalis prwceptis prohibetur, 125A', si principalem leviter dumtaxat, vel secundarium tantum finem impediat, secundis prohibetur praece- ptis,125B'. Ex fine igiturcompletorie est actuum bonitas vel malitia, XXII 511 C, 543 D, id est ex conformitate ad rectam rationem, 513 A, quae est regula volun- tatis, 513C; non ita tamen ut ex sola intentione seu solo fine judicandi sint, 533B, et omnis actus bona intentione factus ideo sit bonus, 532C, 533D, et omnis agens, sive bene sive male, tan- tum boni vel mali semper agat quantum intendit, 546 D', quia si ex fine malo semper malus est actus, 511 C, ex fine bono non semper bonus, 51 1D, et si semper multuni peccat qui multum pec- care intendit, non semper parum qui parum intendit, 547 A, nec semper mul- tum bonum facit qui multum intendit, 547 A'. In actibus ergo nostris expedit
ordinem debilum semper scrvare, XIX 41, acliones fervidc incipere et potissi- mum fiuire, XXII 552C, D', ct puro divini amoris inluilu agcre, XIX 53A. — Circumstantia mere concomitans nihil bonilatis vel malitiae addit ad actum mo- ralem, XXII 5441), ut infidelitas in pec- catis infidclium, ibid. — Cf. Bonitas, Meritum, Opera.
Non omnis acluum malitia a sola pro- hibitione venit, XXII 498 C, A', quia sunt quidam ex se mali, etiam nulla intercedente prohibitione, 498 D ; imo dupliciter accidit actum fieri malum, et quoad substantiam actus, et quoad mo- dum agendi, XXI 374 B, vel tripliciter, per defectum scilicet convenientis obje- cti, vel circumstanliarum, vel caritatis, 380 A'. — Actus inalus, secundum quod actus, a Deo est, XXII 497 A', 498 B,B', contra quosdam, 499 C, 500C, B', et a voluntate, prout est potentia a Deo de- scendens. 497B', et a libero arbitrio con- juncto cum Deo, 497 C; secundum vero quod malus, nullo modo est a Deo, nec directe nec indirecte, 500A, C, 501 B, sed permissive dumtaxat, 498 A, et a voluntate per defectum, 497 B', 499 B', 500 D, 501 B, 502 C, seu a voluntate deficiente, 497 B', et a libero arbitrio discontinuante a Deo, 497 C. — Idem actus simul bonus et malus esse nequit, XXII 545 D, nec etiam successive bonus et malus, quia tunc idem non manet numero, 545 A,A', C, saltem quantum ad actum interiorem, qui simplex est, 546D, A', actus vero exterior, qui duplex habet esse, bonus et malus simul esse potest, etsi non secundum eamdem par- tem, 546 D; item actus a duobus proce- dens agentibus, in uno bonus, in altero malus esse potest, 545A, 546 B. — Cf. Peecatum.
Actus exterior ex se nec bonus est nec malus, XXII 477 B', sed prout ex volun- tate procedit, quodam modo voluntatis conditiones sequitur, 477 B, 532 C, et sic fieri potest bonus vel malus, 477 C,
ACT
10
ACT
participative, 477A', 545C; imo dupli- cem bonitatem induere potest, unam ab exteriori, excircumstantiarum commen- suratione, 536C, alteram ab interiori, in quantum ab actu interiori dependet,
536 D'. Et quoad secundam nihil meriti addit actui interiori, nisi voluntatem augeat, XXII 536 D', 537 C, quoad pri- mam autem addere potest merito actus interioris, 534 D, 536 D', 537 A, A', ob operis difficultatem, XXV 441 C, aut di- gnitatem, XXII 534 C, vel propter doni quantitatem, 535C, aut actuum frequen- tiam, 535B', 536 C, 537 B; sic opus pri- vilegiatum aliquid addit, tum quoad aedi- ficationem, 534 D', tum quoad meritum,
537 B, etsi nihil quoad praemium essen- tiale, ibid. Licet ergo non remunerentur opera, juxta quosdam, sed tantum gra- dus caritatis, XXII 536C, seu bonae volun- tatis, 537 B, expedit tamen opera bona multiplicare, 536D, 537C. — Quandoque cum actu interiori a quo procedit, unum formaliter est peccatum, XXII 558C, 559C, A', etsi sint plura peccata materialiter, 558 B', 559 A', B\ 560 C; quandoque speciale constituitpeccatum, 559 A, A'. — An actus a peccatore elici- tus possit esse quoad opus operans non meritorius, quoad opus operatum meri- torius, XXII 545 A. D'. — Cf. Meritum.
Deum de necessitate naturae aut justi- tiae non agere demonslratur, quidquid dixerint philosophi, XIX 383 D, XX 583 B, D', sed suae voluntatis arbitrio, XIX 381 C, XX 583 C, 609 A'; verumta- men in actibus divinis, alii sunt ad quos non est ei libertas ad oppositum, 496 D, alii ad quos est libertas, ibid., alii ad quos modo est, modo non, 496 A'. — In Deo duplex est actuum genus, aliud ad extra, respectu creaturarum, aliud ad intra, quod est essentiae vel personae re- spectusui vel personae alius, XIX 337 A'. Ad extra ipsi conveniunl potissimum quatuor actus, XX 583 C; ad intra, alii sunt actus essentiales tribus personis communes, XIX 469 D', a forma essen-
tiali eliciti, 469 C, et actus personales et proprii, 469 D', a forma relativa et propria, 469 C. Duo aulem dumtaxat sunt actus essentiales et duo persona- les, XIX 191 B, 192 D, quorum quilibet simplex est, perfectus et unus, 190D', quia totam exhaurit agentis fecundita- tem, 191 C, 192 C. — In angelis quomo- do ad rationem hierarchiae pertineat actio, XXI 469 B', 473 B, C, 474 C, et quae actio, 470 C, B', C. — Anima tripli- cem haberedicituractionem, animalem, intellectualem et divinam, XXI 521 D', 522 A; eam triplici de causa latere pos- sunt actus ejus, XIX 270C, 276 D'. — An et quatenus actus alicujus alteri prod- esse valeat, XXV 328C, 329 B, aut de- functis proficiant suffragia peccatoris, XXII 545 A, D', XXV 328C. — Cf. An- gelus, Anima, Deus.
Activa vita circa agibilia versatur, maxime quae sunt ad proximum, XXIII 580 D'. — Ad eam quodammodo spec- tant septem dona, XXIII 549 C, sed prae- cipue quatuor, pietas, fortitudo, scien- tia et consilium, juxta Bonaventuram, 549 B' vel quinque, secundum Thomam, consilium, 550B', scientia, 550C, pie- tas, 551 B, fortitudo, 551 A', et timor, 551 B'. Ad actionem enim duo pertinent, cognitio et affectus, seu directio et exsecutio, XXIII 550 A' ; et quoad pri- mum tribus regitur virtutibus, eubulia, gnome et synesi, 550 B', et duobus donis, consilio et scientia, 550 B', C, 571 D', quoad secundum, variis virtutibus, ut justitia, liberalitate, magnificentia,
550 D', veritate, eutrapelia et amicitia,
551 A, et uno dono, scilicet pietate, 551 B. — Inferior est vitse contemplati- vae, quia purgativas tantum sequitur virtutes, XXIII 578 B\ et ad eontempla- tivam ordinatur, 580C, imo sine operi- bus contemplativae non est meritoria, 578 D'; sed fructuosior quoad aliquid esse videtur, 578 C, et utilior, saltem proximis, 580 D', magis meritoria re- missionis peccatorum, quia laboriosior,
ACT
ADA
581 R, et maj;is earitaliva, 581 C; qua- propter in Evangelio multa ei repro- mittuntur, 57S I)'. — In eodem homine absoltite meliora sunt opera contempla- tiva\ sed accidentaliter meliora esse possunt opera activse, XXIII S79A; ex variis hominibus, eontemplalivis vel activis, ille melior est qui plus caritatis habet, 581 A. — An maneat in patria, XXIII 581 D, A'. — Cf. Contemplatio. Actus conjugalis. Vida Coitus. ACTUS et potentia ens dividunt, et quodli- bet genus entis, XIX 278 A', XXV 420 D, et vulgo definiuntur, actus principium agendi seu movendi alterum, potentia principium movendi seu perficiendi ab altero, XXII 30 C. Actus est forma?, po- tentia materiae, XIX 133 A'; verumta- men non dicunt quidditates diversas, sed dispositiones ejusdem diversas, dis- positiones scilicet substantiales, XXI 425D. An in actu puro et potentia pura dari possiut gradus, XXII 24 A, C. — Praeter Deum, qui est actus purus, XXI 185 D, 210 A', XXII 30C, et materiam primam, qua? est potentia pura, 30 D', in quolibet ente est compositio actus et potentia?, XXI 190 A', 210A', etiam in angelis, 187A, 196A', 199C, quia qua?li- bet essentia creata, in quantum creata et dependens, dicilur potenlia, 202 D, in quantum divina? perfectionis parti- ceps, dici potest actus, 202A'; et quam- vis in eodem actum prsecedat potentia, simpliciter et in diversis actus praecedit potentiam, 77 B'. Verumtamen in ange- lis non differunt realiter actus et poten- tia, XXI 185 D', 202 D, nec actus est pro- prie esse actuale angeli, sed potius quidditas ejus, 185 D, 202 A. Itern, quia dupliciter dicitur quid in actu seu actu- ale, actualilate nimirum essentia? et actualitate formalitatis, XXII 31 A, a qui- busdam materia prima dicitur ens in actu seu actus, 30 D, licet abusive, 30B'. Aliud est actus primus, qui est forma seu esse, aliud actus secundus, qui est agere seu actio, XXI 25GD', XXII 325 D,
478 B'; sed ab eodem res habet utrumque, 3251), et unum et idem respectu diver- sorum esse polest actus primus et se- cundus, XXI 257C, sicut anima actus est primus respectu corporis, actus se- cundus respeelu Creatoris, 257 D', esse, actus primus respectu actionis, actus secundus respectu essentioe, ibid. — Ab actu primo, qui est esse, discernen- dae suut entium differentia?, XXI U8B, sed per actum secundum, qui est agere, a nobis discemuntur, quia esse eorum non cognoscimus nisi per operationes, 118A', et actus secundus pra?supponit actum priinum, ibid. — Cf. Potentia.
AD, pra?positio, varia significat,rel causam finalem, vel concomitantiam, XXI 544B, vel obligationem, 544 C.
AD/EQUATIOa?qualitati aliquid superaddit, nempeimitationem, XX97C, 102 D, ideo inter divinas personas non est ponenda mutua adaequatio, sed mutua aequalitas dumtaxat, 97D. Cf. yKqualitas.
ADAM protoplastus, etiam quoad corpus fuit aliquo modo imago Dei, XXII 143 A'. — Corpus ejus a Deo ipso plasmari de- cens fuit, XXII 143 A', imo necessarium, quia ad hoc nulla sufficiens erat virtns creata, 145 D, nec angelica, 143 A', nec ccelestis, 145 C, 146 B, nec seminalium rationum, 145 C,D'. Illud ex elemen- tari natura constare omnino congruebat, XXII 148 C, ideo ex quatuor elementis compositum est, 143D', ut ex omnibus rebus quodammodo conflatum videre- tur, 145C; de terra tamen prsecipue di- citur factum, quia haec in ipso rnagis abundavit, 144 A, et in terra sunt aliquo modo tria alia elementa, 144 B; et sic in eo conlemperatae sunt elementares qualitates, ut in maxima essent aequali- tate proportionis, 146 D', seu justitia?, 148 B. non autem aequiparantia?, 146D', seu ponderis, 147D', ut simul et aptum esset ad actus vilales, 146B', 147 A, et possibilitatem haberet ad corruplionem et incorruptionem, 148 B. De ccelesti autem natura uihil participare potuit per
ADA
12
ADA
modum compositionis, XXII 144C, nec ligamenti, 144 A', 148 B', sed tantum per modum influentiae, 144D, 148C. — Anima ejus nec de divina substautia decisa est, XXII 125 A', nec de potentia materise educta, 125 C, C, 140 D', nec ante et extra corpus cum angelis creata, ut quondam opinatus est Augustinus, 140 B', C, sed in corpore et cum corpo- re, 140C, 141 A, cujus fuit forma speci- fica, 141 A, sive unica, ut tenent pleri- que, 136 C, 139 D, sive cum alia forma substantiali incompleta corpus ad ani- mae informationem disponente, ut vo- lunt Richardus, 138 D, et Henricus, 138B'. — Cf. Anima, Corpus.
Quoad corpus creatus est aliquo modo passibilis, quia ei fuit potentia patiendi, id est natura passibilis, XXII 188 B', 189A, A', aliquo modo impassibilis, quia ei nulla fuit ab intrinseco necessitas pa- tiendi, 189 A', et ab extrinsecis impres- sionibus ex ordine divinae justitiae pro- tegebatur, 189 B', 192 A'. — Similiter fuit quodam modo incorruptibilis, non per carentiam deperditionis, XXII 190D', 192A', sed quia ab interiori corruptivo servabatur per esum lignorum paradisi, 151 B', 152 D', 154 A', et ab exteriori per temperatissimuin loci aerem, 153 A; corpus ergo ejus ante peccatum nec igne uri nec gladio scindi poterat, juxta Thomam, quia spirituali immutatione tantum alficiebatur, XXV 281 A', nec corruptioni subjacebat, quia in eo con- trariarum qualitatum pugna reprimeba- tur, 306 B. — Immortalis ergo fuit, ex variis causis, XXII 151 A', 191 C, non omnimode, ita ut mori non posset, 189 A, 190 D, 191 D', quum cibis indi- guerit, 151 B', sed quia manens in gratia vel mortem evadere poterat, juxta quos- darn, 190 A', D', 191 C, vel, ut docent aliqui, ante tempus corruptionis ad coelestem paradisum fuisset translatus, 191 B', 192C. Quae immortalitas partim et dispositive a natura erat, partim et completive a gratia, XXII 193 A, B, D' :
unde post peccatum, esu ligni vitae mortem declinare non potuisset, 190 B, etsi forsan vitam prolalasset, 190C; imo ante peccatum ex eo comedisse videtur, quin inde factus sit immortalis, quia non ea quantitate comedit quae require- batur, 371 B, C. — Et quoniam ad ejus felicitatem pertinebant essentialiter im- mortalitas et rectitudo originalis, con- gruenter amcenitas loci, XXII 371 B', ideo in paradisum terrestrem translatus est, etsi extra factus, ut sic intelligeret se gratuito ibi positum, 153 B, 154 C, et magis gratus esset, 155A. — Cibo tamen egebat, non modo ad tuendam vitam, XXII 190 C, sed ad deperditi restaura- tionem et virtutis augmentativae et ge- nerativae conservationem, 190 D'. Item somno indulsisset, saltem naturali, XXII 191 A, contra Alexandrum, 192 B', et senuisset, saltem tempore, 191 C, sed senectutis alterationes minime sensisset, 191 D', et post aliquantum temporis, vivens translatus fuisset ad gloriam, 191 B', 192 C. — Cf Arbor, Immortali- tas, lmpassibilitas, Paradisus.
Quoad intelleetum, omnem perfectio- nem humanse naturae a primordio acce- pit, XXII 257 A', ideo illum scire opor- tuit quidquid necesse fuit ad propriam gubernationem, 256 B, 257 D, 258 C, ad instructionem posterorum, 256B, 257 B', 258 C, et ad gubernationem inferiorum,
256 B, 257 D, quae scilicet in primis principiis continentur, 258 C, superna- turalia quaedam, ibid ., et de unaquaque re quod ad usum ipsius pertinebat,
257 A'. — Ut ergo pater et instructor posterorum, scientiam concreatam ha- buit, XXII 208B, et species innatas, XXI H3B; an autem perfectam universorum habuerit notitiam, XXII 255B', affirmat Alexander, quia a Deo perfectus creatus est, 255 D', negat Thomas, quoniam tan- tum non requirebat perfectio natura?, 257 C, A', 258 A', ideo in eo non repugnat fuisse quamdam nescientiam, 258B'. An arithmeticam noverit et geometriam,
ADA
13
ADA
XXI 263A. — Sed licel aliter scientiam acceperit quam nos, non tamen alterius rationis scicntiam, XXII 287 A', 288 A', etdatoquod scientue perfectionem acce- pisset, iu ea lanien proficere liabuisset, sive quoad scibilia, 286 A', sive quoad seiendi modiim, 250 C, sive quoad habi- litatem ad intelligendum, iiot» A'. An autem deceptionem pati potuisset, XXII 256 B', affirmant nonntilli, non quidem in scibilibus, sed in opinabilibus, 286C, et absque firma adhsesione, ibid., sed communius negatur, loquendo de qua- cumque deceptione, 257 A, 25SB'; ve- rumtamen, sicut in ipso erat peccare et exinde mori, 257 D', sic et peccare et postea decipi, 258 A. — Durante inno- centia, Deum non vidit per speciem,
XXII 251 B, 252 C, 253 D, nisi forte ad momentum, in sopore, quum ablata est ab eo costa, 252 A, D, 253 D, alioqui nun- quam peccare potuisset, 253 A', 254 C, sed per aliquem ejus effectum in intel- lectum proprium effluentem, 252 B',
253 A, id est visionis genere medio inter Beatorum et viatorum visionem, 253 A;
254 C, quia per sensibilia a clara intelli- gibilium intuitione non impediebatur, 253 B', et necessario profecit in cogni- tione Dei experimentali, 252B, 255D. — An Deum cognoverit sine medio, XXII 251 B', 253 A, vel in senigmate, 253 B, per f idem, 254 D, 255 B, 258 C ; quomodo noverit angelos, 253 D' ; an casum suum preescierit, 258 C, aut Verbi incarnatio- nem, XXI 325 C. — C/. Iunocentia.
.Quoad animam eum cum gratia gratis data factum esse certum est, XXII 265B, 268 D', et cum optimis naturse dotibus, 265C, quin et cum quadain gratia super- infusa, 269 A; an autem in gratia sancli- ficante, caritate et virtutibus gratuitis, 264 A', negant multi, XXI 287 A', 289B', XXII 265 D, B', C, 266 D, 267 D, saltem pro primo vitae instanti, 266 A,B, quia gratiffl infusio quamdam voluntatis dis- positionem requirit, 267 B, D, nec eam adipisci potuit nisi per conversionem ad
Deum, 266 C, 267 1), quapropter in statu innocentiae distinguenda sunt tempora duo, 266C, 267 A' ; affirmant vero alii,
XXI 290 A, XXII 211 I!, ut Thomas, 266 B', 1)', et Carlusianus, 267 A', quo- niam liane exigere videtur rectitudo originalis, 200 D'. — In eo ergo duplex fuit justitia, originalis, i]ua anima ejus et corpus optime ordinabantur, XXII 210 D', ita quod nec animam a contem- platione impediebat eorpus, nee corpus afficiebat ulla passio, 392 B', et gratuita, qua actus elieuit meritorios, 211 A. Ali- qua gratiffi dona habuit innocentise sta- tui propria, XXII 366B', 368C, aliquibus earuit, quae statui illi non competebant, 366 C, 368 B', D' ; an fidem habuerit,
366 D, 368 D', XXIII 410 B, et omnes virtutes, XXII 366 A', 369 C, ut poeni- tentiam, 367 A, 368 D', perseverantiam,
367 B, et continentiam, 368 D'. — lm- peccabilis non erat, nec esse poterat,
XXII 248 B', juxta plerosque, 249 A, A', 250 D, tum ob naturae conditionem, 249 B, D, tum ob ingenitam libertatem, 249 C, B' ; sed etiam absque gratia gra- tificanle tentationibus resistere poterat et vitare peccata, 268 A', 269 D', propter reclitudinem naturse, 269 A, 270 A, et auxiliante gratia gratis data quae ipsi collata fuerat, 269 A, 270 B, C. — Ve- rumtamen ex acceptis in sua eonditione nec Deo proprie acceptus esse poterat, secundutii Alexandmni, XXII 265 A', nec in bono proficere, profectu seilicet meritorio, 265 C, 267 D', et utraque in- diguit gratia, cooperante et operante, 336C ; insuper et angelum sui custodem accepit, XXI 546 A', D'. Num minus eguerit gratia antepeccatum quam post- ea, XXII 369B, D, vel plus quam posteri habuerit gratiae gratum facientis, 366 C, 369 A, 370 C, vel gratis datee, 366 B',
368 B', 369 A, vel plures habuerit virtu- tes, 366 D', 367 D', vel plus meruerit per gratiam, 370 D, A', et virtutes, 367 B,D', 368 C, 369 D'. — Cf. Gralia, Merjtum,
ADA
14
ADA
Ad vesperam cecidisse creditur, XXII 229 A. — Nec credidit nec voluit abso- lute esse sicut Deus, XXII 227 B, D, 230D', sed tantum juxta modum, 230D', nec ex infidelitate peccavit, 230 A, aut prsesumptione, 231 A, sed nimio uxoris amore, 227 C, 230 C, quam castigare debuisset, 227 D, et quadam ignorantia, qua peccatum suum vel omnino veniale credidit, 227 A', 245 A, vel magis veniale quam erat, 227 C, quadam item cupidi- tate, 227D', 230 D, elatione, gula, avari- tia, 229D', 230D', dubitatione, 230 D', et curiositate, 231 D ; ideoque multiplex ejus fuit peccatum, 232 A. Sed quamvis ibi multae fuerint deformitates, attamen unum est peccatum, speciem sumens ab ultimo fine, XXII 452 C, et sic pro- prie fuit superbia, qua appetiit Adam similitudinem divina? scientia?, XXI 311 A', B', 312 C, XXII 228 B', 230 A, 232 B, 579 B', deinde gula, 228 B'. In Patrem aliquo modo peccasse dici pot- est, in quantum ex infirmitate natura?, XXII 579 C, contra Thomam, 579 A', aliquo modo in Spiritum Sanctum, quia ex quadam malitia, 228 B, 579 B'; sed proprie in Filium peccavit, quia ex ignorantia, 579C, aut nescientia, 240D, B', 245 A, aut errore, 227 A', 244 B, C, et Filio invidisse dicitur, quia Creatoris similitudinem inordinate appetiit, XXI 324B', XXIII 46 A', 47 B. — Et quidem primurn hoc Ada? peccatum necessario mortale fuit, ut tenetur communiter, XXI385C, XXII 232C, non ex ipsa pec- cantis libertate, qui potuit peccare ve- nialiter aut morlaliter, sicut et nunc, 232D', 233B, sed propter conditionem originalis justitia?, a qua exire non potuit nisi peccando mortaliler, 233A, B, C, A', B', 234A, A', contradicenlibus tamen quibusdam, 232B', ut Antisiodorensi et Scoto, 234B, C, quia non repugnat illum leviter peccasse, sive ex defectu delibe- rationis, 233C, sive ex levitate materia?, 234 B, errando circa media aut consilia, 234 C, D. Grave igitur admodum fuit
hujusmodi peccatum, XXII 229 C, imo sub quodam respectu omnium gravissi- mum, 228 C, sed tamen multis aliis le- vius, 229 D, praesertim peccato Luciferi, 231 A, A', imo et peccato Eva?, quia ex minori elatione, 230C, 231 D, licet gra- vius quantum ad ingratitudinem, 231 A', et considerata persona peccantis, 231 C; nec refert quod maximum ademit bonum et pessimum intulit damnum, quia hoc fuit per accidens, 229 A'. — Remissibile fuit ex conditione peccantis, XXII 229A, sed ex se ipso resurgere non valebat homo lapsus, quia gratiam sibi resti- tuere impar erat, 229B', ideo multipli- cem poenam luit, 392A', et gravissimam, duplici de causa, 228D.
Non modo singularis persona fuit Adam, sed et caput generis humani, XXII 383A', et in ipso fuisse dicitur tota natura in alios derivanda, 404 B, id est omnes posteri, et secundum seminalem rationem, praeter Christum, 383A', 401 D, et secundum corpulentam sub- stantiam, non excluso Christo, 403 C, 407 A', 410 B, aut virtualiter, juxta Thomam, 410 B, A', aut actualiter, juxta Bonaventuram, 403 D, 404 A', 408 C, ita ut ex ejus corpore, id est de humido ejus radicali, modica substantia decisa ad omnes homines per generationem transeat, 403 D, 408 C, 409 A, 410 B,D', sive more formarum indesinenter mul- tiplicabilis, 403 D', 404 B', sive more materise in infinitumdivisibilis,404A,A', 405 C. — In eo igitur fuit gratia origi- nalis duplici modo, ut perfectio perso- ns3 et ut donum naturae, XXII 383 A', 389 A\ et econverso aversio a pra?dicla gratia, ut peccatum personale et ut per- versio natura?, 383 B' ; et sicut in ipso erat posteris justitiam communicare, ita et peccatum transfundere, 443 D, B', 444 A, qui idcirco tti illo peccasse dU cuntur, 383 C, scilicet causaliter, 390C. — Si ergo stetisset, justitiam originalem liberis transfudisset, juxta plerosque, XXII 208C, 209 D, C, 213 A, non quidem
ADA
15
Ali.1
jui*e heredilatis, quum fueril donum gratuitum, 209 C, sed per transfusionem nalune, 2091)', 21 115, et prout donum naturae collatum, 212 15', non autem ju- stitiam gratuitam, quao fuit personalis, 210C, 211 A, 212D', contra quosdam, 211 B, 2121$, et mullo minus justitiam confirmatam, 21 1A', 1)', 212 B, B', quum nec ipse prima vice obediendo fuisset in gratia confirmatus, 211 B', 212 B, D', 213 A, contra Anselmum, 210 D, 211 A'. Ejus igitur obedientia ad justificatio- nem ornnium posterorum non suffecis- set, XXII 210 A, quia nulla persona pro- prio actu toti naturse mereri aut deme- reri valet, 211 C; sed ejus inobedientia omnes gratia privavit, 211 C, corrum- pendo naturam, 452 D', et ita peccatum ad omnes transfudit quoad culpam, 385 C, 387 D, 388 A, 391 A', et quoad pcenam, 384 C. — An quocumque alio peccato, praeter inobedientiam, naturam corrupisset et originale propagasset, XXII 453A'. — Cf. Peccatuir originale. Adae peccatum duplex secuta est pce- na, altera prout fuit personale, altera in quantum naturae, XXII 229B' : ipse enim Adain e paradiso terrestri ejectus est, 370 C, 371 B', D', nec, quantumcumque pcenituerit, oleum misericordiae ab an- gelo paradisi, ad ungendum corpus in- firmum, impetrare potuit, XXIV 593B; et pariter tam ipsi quam soboli clausus est paradisus ccelestis, XXIII 340B, 343D', et imposita necessitas moriendi, XXII 190B, et hujus saeculi miserias toleran- di, 391 D'. Et quamvis peccatum in quan- tuin personale expiare valuerit, non ta- men in quantum naturale, XXIII 35B : ideo sauciam naturam reparare nequivit, XXII 452 D'. — Ad restaurandam autem eam assumi decuit a Verbo, non ipsum Adam, XXIII 222C, sed aliquem de stirpe ejus, 221 D', qui carni ejus communi» caret, non peccato, 106 D; quapropter alio modo ac ceteri, in eo dicitur fuisse Christus, 106 B', non quia ex parte sub- stantiae ejus incorrupta formatus sit, ut
male voluerunt quidam, 106 C, B', D',
sed potius quia ab eo secundum propa- gationem communem non descendit, 106 B', 107C. — Cf. Redemptio.
Ad contrahendum matrimonium cum Eva desuper illuminationem propheti- cam accepit, XXV 65C, et quodammodo cum Deo sacramenlum instituit, 65 D, 68 B', C ; verumtamen ab eo incepisse non dicitur Ecclesia, ne cum eo collapsa esse videretur, XXIII 234C.
ADAMANTIUS, XXI 363 A'. Vide Origenes.
ADAMAS lapis ferrum sua virtute attra- hit, XXI 428 D, et gratiositatem in ge- stante parit, XXIV 338 C.
ADDITIO alia est distrahens, quao contraria addit rei, alia complens, qua? sensum elucidat, XIX 52 C, D', et juxta hanc distinctionem modo licet addere Scri- pturae, modo non, 52 D'. — An cuilibet finito fieri possit additio, XXIII 233C.
ADJECTIVUM in hoc a substantivo differt quod significationem suam ponit, non absolute, sed circa substantivum, XIX 421 D, ideo significat per modum acci- dentis, 422 A', et plurificatur secundum multiplicationem subjecti, 422A', 475D'; quapropter in divinis relativa designan- tur adjectivis, 421 A', quae de suppositis praedicantur in plurali, propter horum pluralitatem, 422 A'. — In divinis alia sunt quee praedieant conditionem rei ab- solute, ut negativa, et ista dicuntur tam de essentia quam de personis et proprie- latibus, XX 363A, D; alia essentiae, per- sonarum et proprietaturn distinctionem praedicant, eam principali significato si- gnificando, et illa non dicuntur de his omnibus indifferenter, 363 B, D; alia eam praedicant ex modo significandi, ut quae designant actus vel inhaerentiam, et haec personis reservantur, 363C, A'. — Quaedam de divina essentia enuntianlur iu oppositione ad creaturas, et praedi» cantur de proprietatibus, XX 363 B', quaedam de divina essentia ut est essen- tia cujusiibet personae, et non praedican- tur de proprietatibus, ibid., quaedam de
ADO
16
Al)0
essentia ut est principium actionis, et dicuntur de personis, non de propriela- tibus nec de essentia proprie, 363C — Adjectiva essentialia, quuni absoluti sint intellectus, non repugnat praedicari de proprietatibus, XX 366A, et de notioni- bus, juxta Antisiodorensem. 365 A ; ve- rumtamen, secundum Albertum, de pro- prietatibus praedicari nequeunt nec es- sentialia per modum essenliae, 364 A, 365C, nec essentialia appropriata perso- nis, 364B, 365 C, nec essentialiacointel- lecta persona, 364 B, D, nec essentialia per modum actus, 364 C, D; et de notio- nibus praedicari nequeunt, quae praeter naturam aliquid connotant quod non con- venit notioni, 36bC. — Adjectiva perso- nalia ut sic, non dicuntur de notionibus, XX 364 A', quia vel personae ut sic, ap- propriantur, vel actum ejus personalem designant, 364A', 365D. Notionalia habi- tudinem dicunt personae in quantum personae, XX 366 A', ideo nec de essentia dicuntur, quia noliones copulant, non essentiam, 365C, nec de notioue sub- slantive dicta, 365 D', sed tantum de no- tione quae habet intellectum persona1, 366A'. — Adjectiva masculini vel femi- nini generis adjective tenentur, et di- stinctiones ponunt circa terminos perso- nales qui in locutione ponuntur, XIX 421 D, ideo in divinis aptantur, mascu- lina personis, feminina proprietatibus, 421 B; neutra autem, quia substantivan- tur, diversitatem notant absolute, 421 C, et in divinis essentife aptantur, 421 B, verumtamen adjective accepta el termi- no personali adjuncta, alietatem per- sonarum designare possunt, 421 A'. — Cf. Genus, Praedicatio, Substantivum,
ADOLESCENTIA quandonam incipiat et finiatur, XXV 190 A. — Adolescentula : sic vocantur in Scriptura B. Virgo et quaelibet anima sancta, XIX 44 ; via Christi in adolescentula, quid, ibid.
ADOPTIO est extraneee personae in filiutn et heredem legitima assumptio, XXIII 205 D, 206 B, XXV 207 B. Ad supplen-
dum naturalis generalioiiis defeclum inducta est, XXV 207 D, et duplex est, altera perfecta, quae dicitur arrogatio, XXIII 207 A', XXV 207 A', et fieri ne- quit nisi principis auctoritate, 207 B', qua qui jam sui juris est transit in do- minium adoptantis, XXIII 206C, altera imperfecta, quae adoptio simplex voca- tur, 207B', et fieri polest ex auctoritate magistratuum, XXV 207 C, qua qui non- dum est sui juris non transit in domi- nium adoptantis, XXIII 206 D'. — Illis dumtaxat competitadoptare qui potesta- tem habent de suis disponendi, XXV 207 C, ideo nec minoribus nec mulieri- bus, ibid., nechis qui perpetuum habent impedimentum geuerandi, 207D'; item his tantum congruit adoptari quibus nul- lum inest jus in hereditatem, id est ex- traneis,208A. — Adoptio legalem cogna- tionem inducit inter adoptantem etado- ptatum ejusque posteros, XXV 208B, quia quidquid est in potestate adoptati transit in potestatem adoptanlis, 208 A'; item inter adoptivum et filios naturales ad- optantis, 208C, interadoptantem et uxo- rem adoptati, et econverso adoptalum et uxorem adoptantis, ibid., non autem inter adoptantem et parentes carnales adoptati, ibid. Ideo nequit adoptans ducere uxorem adoptati, nec adoptatus uxorem adoptantis, XXV 208 C, sed quandoque fierkpotest connubium inter adoptatum et filios naturales adoptantis, 208 C, D. — Cf. Matrimonium.
Ex similitudine humanorum ad di- vina translata est adoptio, XXIII 205 C, et sic adoptionis gratia ea dicitur qua homo de non filio fit filius Dei, 203 A', 204 A, et jus acquirit coelestein heredi- tatem percipiendi, 205 D, 206B. — Spi- ritualis adoptio tria supponit ; extranei* tatem adoptati, gratiae collationem, et jus concessum ad heredilatem, XXIII 204 B; bene esse dicit posl male esse, 204 A, ideo per duo fit, per gratiain baptismalem, quae removet a malo, per fidem et caritatem, quae ordinant ad
ADO
17
U)l'
bonuin, 205B. Hoe cnm liumana com- munehabet, quod sie adoptati transeunt in potestatem adoptantis, jus acquirunt ad hereditatem, XXIII 20(i 1)', et Filio naturali, id csl Vorbo, assimilantur, non secundum rationem formffi aut inlelle- ctualitatis, sed secundum unionem cum Patre, 206C, ab hac vero diserepat, quia largiori fit modo, 207 A, A'; et quodam modo quoque duplex est, adoptio sim- plex, quae saecularium est, 207 A', et arrogatio, quae. religiosorum, 207 A. — Toti Trinitati adoptare competit, sed Patri principaliler, XXIII 205A', cujus solius filii efficimur, 205B', Filio et Spi- ritui Sancto effective, 204B', 205 C, quia ad adoptionem concurrunt redem- ptio, quae est Filii, et gralificatio, quae est Spiritus Sancti, 204 C; idcirco modo per Filium dicimur adoptati, 204A', 205 B', modo per Spiritum, 205 C, inchoati- ve scilicet per Filium, completive per Spiritum, 204B'. — Solis intellectualibus creaturis competit adoptari, XXIII 205D', quum per adoptionem jus acquiratur ad beatam fruitionem, 205 D, 200 G, sed omnibus, tam angelis quam hominibus, 205 D', tam his qui ante quam qui post incarnationem fuerunt aut sunt, 204 A', D', id est omnibus qui natura non sunt filii, 206B, Christo autem nullo modo,
203 A', 204 B, 206 B', tum quia ab initio naturalis filius, 204 C, tum quia majori gratia praeditus, scilicet unionis, 203 D',
204 A'. Ante incarnationem tamen non fuit plena adoptionis ratio, quia nullus tunc hereditatem salutis assequi potuit, XXIII 205 A. — Cf Filius.
ADORATIO alia est latria?, quae soli Deo debetur, XXIII 193A', non solum ratione potentiee, sed et sapientiae et bonitatis, 191 C, 195 D, alia dulia?, quae sublimibus creaturis impenditur, 192A'. — Christo in quantum Deo, seu Chiisti divinitati, debetur latriae adoratio, XXIII 194 C, ratione summi dominii, 195B ; humani- tati vero seorsim sumptae non debetur nisi duliae ait hyperduliae, 192C, 193B, T. S5bs.
sed cuin divinitate, in supposito, adorari potest et debet, 191 H', una eademque adoratione, 191 D', id est laiiia>, 192B,
193 A, t'., scd quasi per accidens, juxta Durandum, 193 B', seu associative, juxta Scotuin, 195 A. An cruci aut iinagini Christi impendenda sit adoratio proprie dicta, negat Durandus, XXIII 193C, con- tra Cartusianum, 194A. Non nisi condi- tionaliter adoranda est apparitio Dei, XXI 535 D, aut Christi, XXIII 192C, imo et hostia a sacerdote consecrata in Missa, 192 D'. — Cultu adorationis primo coli co?perunt egregii viri post mortem, XXI 325 C, deinde principes viventes, 325 D, instar Luciferi, qui se ipsum adorari cupiisse videtur, 325 B. — Quandonam urgeat praeceptum adorandi Deum, XXTII
194 A', 195 B'. — Cf. Cultus, Dulia, Latria.
ADSISTENTIA. Adsistere uno modo dicitur divinam essentiam intime contemplari, XXI 522 C, 525 C, vel ipsi ad nutum obedire, 526 B', et sic omnes angeli dici possunt adsisteutes, 522C, 525 C, 528C, etiam daemones, 522 C, 526 B'; alio modo dicitur circa Deum esse, 522 A', ab eo immediate illuminari, 528 G, ac in eo divinorum effectuum rationes conspi- cere, 522D', eaque quae ad officium per- tinent, 525 C, et sic adsistere dicuntur tres tantum chori, 524 A', D', primae sci- licet hierarchiae, 522 D', 525 D. An pau- ciores vel plures sint adsistentes mini- strantibus, XXI 524 C. — Quid sint relationes adsistentes, XX 303 A'. — Cf. Angelus.
ADULATOR seu palpo ad restitutionem tenetur, si causa fuerit damni, XXIV 398 C; item si per adulationem aliquid acquisivit, 412B'. Cf. Palpatio.
ADULTERIUM, species luxuriee, peccatum est gravius furto, elsi mitius puniatur, XXIV 410 C, simplici fornicatione, cui superaddit laesionem matrimonii, XXV 150 D, et perjurio, quia in eo sunt fra- ctio voti et solennis promissionis, sacri- legium, aliaeque deformitates, XXIII
ADU
is
.£G1
631 A. — Quoad bonum fidci a?que pec- cant viret uxor adulterando, XXV150B, sed quoad bonuin prolis magis nocivus est actus uxoris, ibid., ideo in simplici fornicatione magis peccare censetur vir, in adulterio mulier, 150 A'. — Adulte- rium specialiter contrariatur matrimo- nio, XXV 184 C, prout est officium na- turae, 184 D, ideo pra? ceteris vitiis aptum est illud separare, 184 C. Impedi- mentum igitur est matrimonii contra- hendi interadulterum et adulteram, XXV 140C, 145A', saltem in certis adjunctis, 151B, C, et causa legilima separandi contractum, 130D. Adulteram enim uxo- rem in pcenam fraclae fidei potest vir dimittere, XXV 148B', 149B, certis con- ditionibus, 148 C, 149 A, coram judice spirituali aut sapculari accusare, 149 C, a toro et cohabitatione excludere, 149B', C, non tamen propria auctoritate occi- dere, 159D et s. ; imo eam a se amovere tenetur si in crimine sit incorrigibilis, 149 A', 151 C ; si vero pceniteat, potest ei reconciliari, 150C, eamque ad socie- tatem suam revocare, 150 D'. ln quibus omnibus uxor viro aequiparalur, XXV 148 B', 150A; sed hodie vix petitur di- vortium causa adulterii, 130 A'. — An et quomodo mulier adulterinam procreans prolem, ad restitutionem teneatur, XXIV 402C, 407 A, 408C. — An expediat adul- teros publica auctoritate morte plecti, XXIV 409C, 410C. — Cf. Divortium, Impedimentum. ADULTUS non baptizatus primo peccans necessario peccat mortaliter, juxta quos- dam, XXII 355 A, quia tempore discre- tionis tenetur vel de sua deliberare salu- te, 355 B, vel motui divino ad bonum incitanti consentire, 355 D, quod faciens ab originali mundatur, non faciens pec- cat graviterautsaltem venialiter, 355 A\ Quilibet ergo adultus necessario in statu salutis est vel damnationis, quia vel in gratia vel in peccato originali aut actua- li, XXII 356 B, XXIII 597 A', et cum originali ac veniali decedens, a ccelo
excluderelur propter originale, et ad infernum descenderet propter veniale,
XXII 355 C, B\ An possit sine gratia vitare peccata, XXII 355 A, C, et tenea- lur esse indesinenter in statu salutis,
XXIII 596 A\ in fide, spe et caritate, 596 C. — Adulti statim post Baptismum decedentes salvantur, non propriis meri- tis, sed virtute sacramenti, XXII 356C ; in originali autem obeuntes, quia ad gra- tiam parare se poterant, pcena damni in inferno dolebunt, 447 C. — In adultis baptizandis requiruntur fides etdevotio,
XXIV 131 A, quasdam pcenitentia, 124C, 427 A\ et intentio, quia sacramentum non recipit coactus, 129 D, nec renitens, 129 B'; et in sacramento suscipiunt pro dispositionis qualitate, universorum re- missionem peccatorum, 131 B\ D\ gra- tise infusionem et virtutum, 126A, 131 A', aut saltem characteris impressionem, 128 C, B\ — Cf. Baptismus, Puer.
ADVENTUS Christi duplex est, alter in in- carnatione, alter in generali resurrectio- ne, XXIII 222D, alter in forma humilita- tis, alter in forma gloriae, XXV 379C; in primo sanata est in nobis corruptio per- sonae, XXlll 222 D, in secundo tolletur corruptio natura?, 222 A\ — Quee secun- dum praeventura sint signa, XXV 381 C et s.
ADVOCATUS patrocinium suum praestare non tenetur litigantibus ; ideo pro eo pecuniam exigere potest, XXV 48 A, contradicente Antisiodorensi, 51B; sed ad restitutionem tenetur qui negligentia vel imperitia causamperdidit autcausam injustam assumpsit, XXIV 414B'. Hujus- modi officium religiosis et clericis in sacris interdicitur, XXIV 414A\ — Quo- modo advocati officio erga nos fungatur Christus, XXIV 251 B\ 262 B.
^EGIDIUS Frater (S. Francisci socius) an= gelicam vitam potius quam humanam ducere videbatur, XIX 132B. — Adeo intellectus dono repletus erat, ut se ma- gis scire quam credere Symbolum dice- ret, XIX 65B\ XXIII 443A'.
r:oi
in
.Knr
JEGIDIUS Romanus (jEgidius Colonna, Augustinianse familia; Minisler generalis, et Bituricensis archiepiscopus, Doclor 1'undatissimus, 1247-1316), auctor proli- xns, XIX 33415', 339D, XX 341 C, XXIV 257C, 268A', prolixissimus, XX 286 C, 289C, 448 D", adeo prolixus ut saepe ta?- deat eum perlegere, 163A, insuper et cavillator, XIX 471B', 521C, XX 7SB', 251 B, arguere solet conlra S. Thomam, magistrum suum, XIX 76B', 851), 108B', IHA, 154A', 191A',389B',441B',461D', 471 B', D', 514A, 517 D', 540 C, 558 A', 570A, 580A, XX 13C, 38C, 78B',251A, 253A', 285 D', 291D', 341 D, 342A', cu- jus scripta multoties nititur improbare, sed irrationabiliter, XX 239 C, 286 B, et injuste, quia ea identidem non refert sincere, XIX 486C, D', 514B, 521 B, sed truncate, 521 A'. — Nec modo Thoma?, sed interdum communi theologorum scholaecontradicit, XIX 521 C, XX 342B', et sibi ipsi, XIX 462 A, 476 B', 517 D', 570D.— Saepius redarguitur, XIX 506A, 514B, 517D, etc, XX 342 D'.
jEGYPTUS. Quo sensu instigati dicantur a Deo yEgyptii contra filios Israel, XXII 497 D, 498 A. — An virtute daemonum vera miracula fecerint magi iEgyplii, XXI 421 A, 423 A', D', 426 B, D, 427 D', 431 A', 432 D, 433 D. — iEgypti plagas ab angelis malis immissas fuisse tenent multi, XXI 432A, D, non excepta primo- genitorum occisione, 432 A', 520 C, con- tradicente tamen Cartusiano, 432 D, A'. Per has volunt nonnulli designari decem persecutiones Ecclesiae, sed perperam, XXV 251 B. — Cf Magia.
^ENIGMA quid sit, XXII 253 B, et quid co- gnoscere in aenigmate, 253 C. An Deus sic apprehensus necessariositdelectabi- lis, XXV380D.
jEQUALITAS dicitur rerum differentium eadem quantitas, XX 101 B'. In quanti- tate ergo fundatur, XIX 268 C, XX 97 D', 101 D', 103 D, quia haec aequalia dicuntur quae parem habent quantitatem seu magnitudinem, 97 B, et in hoc differt a
similitudine, quaj fundatur in qualitate,
97 B, 102 D, B', ab identitate, qute fun- datur in substantia, I02B', D', et ab ad- aequalione, quu' aequalitali superaddit imitationem, 97 C, 1021). A similitudine dilfert etiam in divinis, uhi diffcrunt ratione, XX 96 D, et aliquid addit su- per eam, 97A, 1021), nec eam semper requirit, 102C; in divinis tamen in simi- litudine includitur, 3181), eamque inclu- dit, 97A, 101 A; pariter in divinis ab identitate non discrepat, 101 A. — Nihil addit super essentiam, XX 101 D, sed unitatem quantitatis importat, sive se- cundum essentiam, ut in divinis, 96A', sive saltem secundum commensuralio- nem, ut in creatis, ibid., et essentialiter negationem includit majoris et minoris, 97B'. — Duplex est : altera quantitalis, XX 97D', aequiparantiae, ponderis, XXII 146 B', 147 D', XXV 118 B, alias arith- metica, XXII 345 B, seu absoluta, XXIII 593 B, quae pertinet ad juslitiam com- mutativam, XXII 345 B; allera virtutis, XX 97 D', justitiae, proportionis, XXII 146 D', XXIII 593 B, XXV 118 B, seu geo- metrica, XXII 344 D', ad quam respicit justitia distributiva, XXII 345 B, 346 B'. — Quid inter aequalitatem et aequale, XX 99 A'. — Cf. Adaequatio, Identitas, Similitudo.
In divinis est aequalitas, quia ibi sunt species quaedam quantitatis, ut magni- tudo, duratio, XX 96 D, virtus et perfe- ctio, 97D', 100 B'; sed diversimode in- telligitur in divinis ac in creatis, 98 A', 103 B', quia in divinis attenditur secun- dum eamdem numero magnitudinem, 96 B', et duo dicit, unitatem essentiae et personarum distinctionem, 96 D', 97 C ; aliquo modo identitatem et similitudi- nem includit, 101 A, sed super similitu- dinem aliquid addit, 97 A, personarum a^quipotentiam, coaeternitatem et omni- modam aequiparantiam, 100D'. — Inter personas summae Trinitatis est ergo mu- tua et perfecta aequalitas, XX 97B, B',
98 A, 103 B, quoad originem, sapientiam,
.EQl"
20
AKIi
potentiam, 98 A, 100B', ct omnes actus essentiales, 118D', quae necessario se- quuntur originem, 284C, et una eadem- que est numero in tribus personis, saltem in quanlum includit unitatern essentiae,
98 D', non tamen sempercum reciproca- tione, 98C, 99B'. Et quia penes essentialia attenditur, non notionalia, XX 118 D', 119 B, D, non illi officit in Patre pater- nitas aut generatio, 117 C, 118 B, nec ceterae personarum proprietates, 97 D, 98C, H7B', H8B', U9D, nec relatLo- num distinctio, 105 B'. — De Deo non dicitur remotive aut privative tantum, XX 99 B, 101 B, sed aliquid ponit in eo,
99 C, 101 B, et est relatio rationis in unaquaque persona, in quantum sibi semper eadem est, 100 A', relatio realis quoad personas ad invicem, 101 A', licet non distincta a personalibus relationi- bus, 97 B', 101 C. Nec igitur mere essen- tialis est relatio, XX 99 C, nec mere rationis, 101 C, sed partim essentialiter, partim relative dicitur, 99D, quia tam relationes distinguentes personas notat quam essentiae unitatem, 97 D', 99 A', 101 B', personas directe in concreto, essentiam directe in abstracto, 99 A',
100 D. — Filio in divinis specialiter appropriatur aequalitas, tanquam perfe- ctae Patris imagini, XX 316B', 317B, et mediae Trinitatis personae, 317 C, 318 A, et item quia per eum ad aequalitatem justitiae reducta est inaequalitas culpae, 318A; quomodo propter eum omnia dicantur aequalia, 322 D', 323 B, D. — Cf. Persona, Trinitas.
^Equalem Deo esse creaturam impos- sibile est, XX 123 A', ideo non absolute et simpliciter se Deoaequari appetierunt Lucifer, XXI 307 B, D', 308 B, 309 C, 313 A', 317 A', 320 D', et Adam, XXII 227B, D, 230 D', sed secundum quid, XXI 315 C, 317 B, 321 B, XXII 230 A'. — An aequales sint ad invicem animae rationa- les, XXII 434 D, vel potentiae animae, XIX 268 A, vel virtutes, XXIII 591 D' et s. , siveineodemsivein diversis,593A,C,C;
an et quatenus aequalia elementa in cor- pore humano, XXII 146 C, 148 A. — Diis et parentibus reddi nequit aequiva- lens, XXI 101 D, XXIV 385 D, 391 A. — Per peccatum fit quaedam inaequalitas injuriao, XXIV 375 C, qute per poeniten- tiam reducenda est ad requalitatem justi- tiae, 375 C. — C.f. Adam, Lucifer.
jEQUINOCTIUM. yEquinoctialis circulus, ab utroque polo aeque distans, ccelestem sphaeram dividit in duo aequalia, XXII 155 C; circa hunc habitant yEthiopes, ob regionem fervidissimam nigri, 152 B, sed sub ipso non videtur esse regio habita- bilis, 153 B. — Ibi tamen communiter tenetur situm esse paradisum terre- strem, XXII 153 A, 154 A, 155 C, 156B,D, contra Scotum, 156A, aut ultra eum, 151 C, a nobis secretum per mare salsis- simum incommeabile, 151 D', et per zo- nam torridam, 152 C. — Cf. Paradisus.
7EQUITAS simulata non est aequitas, sed duplex iniquitas, XIX 55 D'. Cf. Justitia.
iEQUIVOCATIO plures habet institutiones et pro qualibet determinate accipitur, XX 287 D', ideo in voce tantum conve- niunt asquivoca, non in re, XIX 518 A et sub eadem scientia non continentur nisi prout in aliquo eommunicant, 77 D secundum res significatas dividuntur, XX 143 A', nec in eis plurificatur nisi modus, XIX 517 D'. — Quid sit causa aequivoca, XXV 256 A. — In divinis sunt quaedam nomina de Deo et creaturis ali- qualiter aequivoce dicta, XX 287B', sed inter Deum et creaturas nulla est proprie aequivocatio, XIX 77 C. — Cf. Analogia, Univocatio.
AER ex parte primaevae materiae subtiliala sed non exsiccata dicitur factus, XXII 14C, et ab aliis elementis distinctus est tertia die, 85 C; cur a Moyse non ex- primantur ejus creatio, 7B', 57 D', et distinctio, 83 C, 84 C. — Elementum est humidi quasi spiritualis, XXII 108 D', et cum igne convenientiam habet, ideo quasi mediat inter ignem et aquam, XXI 111 D', et quia decies subtiljor est aqua,
\i;r,
.i.ti;
et centies terra, XXII 109D', iiOA, am- bas perfecte cingit circulariter, 84A'. — Triplex est aeris regio, infima in qua volant aves, media in qua fiunl impres- siones, et suprema qua3 serena est, XXII 153C; in infima enim, ex humiclo aquco et niaris vaporibus aliquo modo inspis- satur, 109A, 111 B, et cum aqueo ele- mento deputari solet, 111 A, et sie juxta terram aves ferre et ab hominibus re- spirari potest, 109A, in superiori autem nec ventis nec nubibus adituni praebet, ob subtilitatem, ibid., unde nec aves ibi volare queunt nec homines respirare, 111 C. Ex aeris sphaera duo constituun- tur cceli, aetherium superius, aerium inferius, XXII 62A, et superior ejus pars movetur molu cceli circulariter, 97 A'; insuper et inter sphaeras videtur esse quidam aer rarus ac spissus, 96 D. — Aer commune medium est visus, audi- tus et odoratus, XXV 281 C, et quo ma- gis illuminatur, eo aptius est medium videndi, 282 A; sed quia formam solis recipere nequit, sole recedente, Iumen non retinet, XXI 99 C. — Ad mixtorum generationem requiritur, ut in eis faciat extensionem, XXII 107 A', et plus confert in eis ad actus vitae quam aqua et terra, 108 A'; item quoniam inter elementa facilius recipit condensationem et sub- tiliationem, XXI 442 A', 443 A', ex aere sibi coaptare corpora solent angeli et daemones, 441 B', 442C, 445 D, illum inspissando, 442 B', 445 A'. — Elemento aeris praeesse dixerunt philosophi ordi- nem quemdam spirituum, a quibus expe- tebant pagani auguria et aeris vicissitu- dines, XXI 359 C, et qui ornamenta erant aeris superioris, 441 D', sicut aves, aeris inierioris, XXII H3B'; et in eo re- sidere dicuntur daemones, non in supre- ma parte, quee luminosior est, XXI 349 A,C, nec in infima, ne nobis nimis noceant, ibid., sed in media, seu in aere caliginoso, 349 B,C, unde ad ten- tandum homines exire possunt, 352 C, nou pro libitu, sed permiltente Deo,
354B'; verumtamen nec dwinonum pro- prius esl locus, XXV 326A, nec avium, XXII 105 C, 106A'. — In fine mundi per ignem purgabitur, XXV 370 A', 371 B', 373 B', et quodammodo consumetur, 373C; sed remanebitquoad formam sub- stantialem, 372B', el nalurales qualita- tes, 373B, et posl judicium splendidus erit ut ccclum, 386 D, non tamen radios emittet, 386A'. — Cf. Elementa.
^ESTIMATIO. Vis aestimativa potentia est animae sensitivae apprehendens conve- niens et nocivum, XXII 135 B', 279D, et ita se habet ad appetituin sensitivum sic- ut intellectus practicus ad voluntatem, 279 D, seu ratio practica ad liberum arbitrium, 279 C. — Inter primam et postremam cerebri partem organum ha- bet, unde cum sensu communi commu- nicat, XXI 433 C, et nihil recipit nisi cum sensibili, XXII 135B'. — Quibusdam eadem esse videtur ac cogitativa, XXI 433 C.
iETAS. Sex computantur hominis aetates, XXV 190 A. — Ultima humani generis aetas a primo Salvaloris adventu usque ad secundum extenditur, sed hujus du- ratio determinari nequit, XXV 250 B'.
iETEBNITAS varie definitur, XIX 370A', B', C, sed vulgo dicitur interminabilis vitee tota simul et perfecla possessio, 369C, XXI 130 A', et tres dotes habet inseparabiles, interminabilitatem, inva- riabilitatem et simplicitatem, XIX369C, quia tota est simul, XXI 78 D, nec prin- cipium habens, nec finem, 127 A', nec prius nec posterius, 127 B', 128A, 135B, nec successionem, 133A', 146D, nec mutabilitatem, 127 D'. — Cum eevo et tempore mensura est durationis, XXI 127B', 146 C, aevum et tempus includens et excedens, XIX 371 C, quorum dicitur principium, XXI 83 B, et mensura, XIX 371 A, quia et ab illa fluunt, XX 313 D', et illam quantum possunt imitantur, XIX 371 B; sed aeternum dicitur quod caret initio, fine et. successione, 371 C, et sic differt ab eevilerno, quod caret
.ETE
22
j;\t
initio ct fine, sed non successione, 370B,
372 A,B, XXI 127 B', 146 C, et a teni- porali, quod tria habet, XIX 370B1 ; quo patet propriam aeternilatis rationem esse in uniformitate et motus carentia, 370B',
373 A', aeternum quippe semper sibi praesens est, in uno indivisibili nunc stante, non movente se, XXI 83 C, et fixum est, slans immobiliter secundum subslantiam et operationem, 147 D'. iEterno ergo et temporali nihil est uni- vocum, sed analogum tantum, XX 287A, XXI 78C, nec ad invicem comparari possunt, 78C, sicut totum et pars,135A ; verumtamen sub una cadunt scientia, in quantum temporale habitudinem ha- bet ad aeternum, XIX 75 A, 77 C, et quum in termino conjungunlur, tolum judicatur temporale, 542 A\ XX 298 C. — iEternitas, utpote infinila, nec per- transiri, nec finiri, nec dividi potest, XXI 78 D, 135B; num a nunc invariabiliter slante causelur, XIX 369 B', 374 D'. — Cf. jEvum, Nunc, Tempus.
Deo tribuenda est aeternitas, XIX 213B', ipsique dumtaxat proprie competit, 370 A', XXI 144B' et s., cujus est mora, 83 B, vita, XIX 370 D', 374 D', essentia, 373 D, XXI 130A', esse, XIX 375 A, et mensura, 369C et s., 372A' et s., XXI 127 B\ D', 133 A"; et quia duo in sua ratione complectitur, primo carentiam initii durationis, sic tribus personis com- munis est, XX 312 A', cum similitudine ad propria Patris, 313 D', et recte dicun- turPateret Filius duo aeterni.XIX422B, D'. vel coaeterni, 423 A, secundo caren- tiam initii originis, ita cedit in proprie- tatem Patris, XX 312A', et Patri specia- liter tribuitur, 312C, B', 313C, 314B', 320A. — Verumtamen quidquid de Deo praedicatur, non est aeteraum, XX 298 D', sed tantum quae significant essentiam, ut absolula. 297A; in divinis ergo gene- ralio et spiralio aeternaliter lanliiin di- cuntur, XIX 543 A', missio et datio tem- poraliler lantum, 513 D, 543 D, processio et exitus utroque modo, 543A'.
iEternum dicitur quasi ens extra termi- nos, XIX 370C, et sic repugnat omni enti quomodolibet terminato, 370D; perpe- ram ergo mundum aeternum et increa- tum dixerunt quidam philosophi, 375C, XXI 69 B', aeternum et tamen creatum alii, XIX 386B'. — An vero repugnet creaturam aliquam esseabaeterno, affir- mant plerique, XIX 387B, D, XXI 82B, negat Thomas, 82C, dislinguit Duraudus, 82C; non ergo implicat mundum ab aeterno fieri potuisse, juxta Thomam, 70B', Durandum, 73 A, et Cartusianum, 87 A, contra alios, 69 D', 71 B, A\ 76 B\ 79 B\ 86D, etsi certum sit ex fide eum incepisse in tempore, 70 C\ Sed quamvis molus, tempus vel creatura essent ab aeterno, non lamen aeterna, quia semper ex nihilo, XIX 323 B, 370 A\ nec tota siinul, 370 D. — Aliquo modo tamen a creaturis participari potest aeternitas, XIX 371 D, 373C, et sic contingit tripli- ci modoaliquid esse in aeternitate,371C, et quadruplici modo esse aeternum, 3731)', sed de Deoet creaturispraedicatur analogice taulum, 374A, quia in creatu- ris continuatio non habetursine succes- sione, XXI 144 A\ 148 C. — In Scripturis aeternum pro quacumque indeterminala duratione accipitur, XXIV 72C. — ('/'. Creatio, Mundus.
Omne ens superius aut est supra aeter- nitatem, aut in aeternitate, aut post aeternitatem, XXI 126 B. — Inter rem cujus substanlia et operalio est in aeter- nitate, et rem cujus substantia et ope- ratio est in tempore, est res media cujus substantia est in aeternitate et actio in tempore, XXI 126 C, 155 D\ 7EVUM varie definitur, XXI 129B, C, 130B\ 145 A. — Inter aeternilatem et tempus dicitur horizon, XXI 135 B, quia inler utrumque medium tenet, 126 B\ J46A', 147 D\ cum aeternilate communicans per indesiuibililatem.cum lempore per ince- ptionem, 135C, ab aeternilate differens, quia initium habet, 127 A',etobaIias cau- sas, 127 C, a tempore, quia fine caret,
.Kvr
23
>.\ l
127 A\ ot ilem ob alias causas, 140 C, sive ratione tantuni, sivepotius realiter, 12(515', 127 G, A'. Nonnunquam suinitur pro eeternitate, XXI 130 C, sed est aeter- nitas participata dumtaxat, 130 B', quia ab ipsa plurimum deticit, 148 C; rursus, quia a permanentia verae a?ternitatis re- cedit, quandoque dicitur tempus, 130C, sed quum aeternitas proprie sumaturpro increato, et aevum sa?pe accipiatur pro tempore, potius dicendum esset aeviterni- tas, 132D. In aeternitate continetur, XIX 371 C, quam imitatur in esse et posse, non in actu, 371 B, et praeeedit tempus digni- tate, et forsan duratione, XXI 137 C. — Aliquid est non tantum in apprehensio- ne, sed in re, XXI 128D, 130D,B', 134D', non substantia, sed accidens, 132 D', quia ad essentiam rei non pertinet ra- tione essentiae, 133D, simplex et indivi- sibilis essentia, 131 B', fixa stans et absque suceessione, sicut esse cujus est mensura, 133 C. In genere quantitatis non esse videtur, XXI 132 B\ 144B, aut saltem, si ad quantitatem pertineat, ab aliis quantitatibus specie diflerre, 132C. — An sevum sit totum simul, XXI 129C, 131 B', 148 B\ vel econtra habeat prae- teritum et futurum, XIX 372 A, XXI 128B, fuisse et fore, 144D', 148D', prius et posterius, 126 D\ 127 B, 131 B\ 144C, C, 148C, an sit in eo veraet realis suc- cessio, affirmant quidam, 126D', 149B\ absque tamen variatione et innovatione, 144 C, quia cujuslibet creaturae exsisten- tia composita est, nec infinita esse va- let, 144 C, sed verius negant alii, 144 B, 145A,D\ 148 C, quia aevum simplex est et sine extensione, 144B. An dici possit infinitum, XXI 144 C, 148 C, aut in eo sint longius et brevius, 145A, 149B ; an idem sint aevum et nunc aevi, 149D et s., et ex aevo relinquatur quando, 149 D'. — Cf. jEternitas, Tempus.
jEvum mensura est eorum qua? habent potentiam suscipientem totum actum si- mul, XIX 372 D, extensam potentiam, non extensam essentiam, XXI 83 B, prin-
cipiuin el uou finein, 129 C, esse stabile et quietum a forma perfecla, 132 B, mensura esse necessarii necessilate non absoluta, sed dependente ad suam cau- sam, 130 D\ esse creati uniformiter so habeulis, I29B, 145A, D\ incommutabi- lis, 132A', et secundum se sumpti,146B, et rei manentis in esse post non esse, 133 A\ id est ccelestium, 127C, 130 B\ angelorum, 127 D\ 128A, 130 B\ et Bea- torum, 132A\ non autem generabilium et corruptibiliuin, 146B', 147D; mensura autem est non ratione essentia?, 133C, D, sed exsistentiae, 133A\ An autem ab ipso esse aBviternorum realiter differat, negant pauci, ut Scotus, XXI 129D, 134B, 143B', sed affirmant alii, et me- lius, 129B, B\ 134D'. — Secundum Tho- mam et alios, unum est tantum omnium aeviternorum aevum, XXI 135A\ 136D', 138 A\ 150 B, non ab unitate materiae, 135 C, aut eeternitatis, 136B\ sed ab unitate simplicissimi a3viternorum, ad quam cetera mensurantur, 136B, I38B, scilicet primi angeli, 136 B, D, 143B, seu primimobilis,id estcoeli empyrei,136D\ juxta Bichardum et alios, tot sunt a?va quot a3viterna, 137 A\ 140C, 143B, D\ 150 A, quia omnia aeviterna iminediate sunt a Deo nec ad invicem habent cau- salitatem, 137D', 141 C, nec ejusdem videntur speciei, 136C, 150A, ideo summum horum mensurae rationem non habet respectu inferiorum, nisi aliquo modo, 138A, 141 D\ 142D'. Quandoque tamen pro saeculo sumitur aevum, et sic sunt multa aeva, XXI 136C. — /Eviterna, quoniam fixa sunt quoad substantiam, fluentia quoad operationem, duplici mensurae subjiciuntur, XXI 148A, quoad esse aevo, quoad operationem tempori, 128 A, 129B\ 131 C, 132D, 148B; vel, juxta Durandum, quoad quiddilatem mensurantur primo et directe per divi- nam essentiam ut imitabilein a crealu- ra, 141 A, indirecte et comparative per esse supremi aeviterni, ibid., quoad diirationem per durationem primi a?vi-
AFF
AGl
terni, 141 B, aut ordinationem divinam, 141C — Cf. Angeli.
AFFECTUS ibi intrat ubi cogilatio foris slat, XXIII 469B. — Per fidem purgan- dus est ut Deum contemplari valeat, XIX 142B, C, per gratiam in obsequium Christi caplivandus, ut fiat meritorius, XXI 276 A. An eum inflammare valeant angeli, et quomodo, XXI 521 C, 525 D. — Omnis affectio sive bona sive mala multum acuit vires apprehensivas, XXI 402 B'. — Cf. Amor.
AFFINITAS, impedimentum matrimouii, XXV 139C, 141 B, quid sit proprie, 196A, et quo a consanguinilate differat, 194B', 199C Inter eosdem esse potest cum consanguinitate, XXV 196 A, quum ex lnatrimonio consanguineorum conlra- hatur, 194 A', 195 A; in genere neces- sario prsesupponit consanguinitatem, 199D'. — Duplici fonte oritur, ex carnis commixtione, et itaexsurgit tam ex con- jugali quam ex fornicaria copula, XXV 194 A', 195C, 196 A, non autem ex in- naturali, 195D', nec ex quacumque ubi non fit seminum commixtio, 196 D, item ratione conjugalis societatis, et ita ex- surgit ex matrimonio non consuminato, ibid., et ex sponsalibus ubi fit pactio quaxlam societatis conjugalis, 196 A'; nec cessat post mortem conjugis, cum consanguineis ejus, quia in conjunctione fundatur, 194A', 195D; aliaautem aliam non parit,saltem ejusdemgeneris,194A', 196B, nec ullus quacumque causa fit sibi affinis, quia ad hoc subjectorum diversitas requiritur, 196B. — In se gra- dus non habet, sed tantuin per com- parationem ad consanguinitatem, XXV 197C, et tot habet quot consanguinitas, 197 D, 199D'; sed in ea tria numerantur genera, 196C, quorum primum adhuc viget, alia cessaverunt, 196 D'. — Matri- monium iisdem causis impedit quibus consanguinitas, XXV 197B; ideo praece- dens conjugium, illud dirimit, 143 D', subsequens, non dirimit, 197B, sed au- fert reo jus petendi debitum, 143 D', et
postea contrahendi novas nuptias, 144A ; sed facilius in ea dispensatur quam in consanguinitate, 197A'. — Affinium con- nubium separandum est, XXV 198 C, nec nullaprascriptione validatur, 198D; idcirco denuntiandum est per viam ac- cusationis, 198B', invocatis ad hoc testi- bus, 199B. — Quid de duobus fratribus duas sorores ducentibus, XXV 198 D.
AFFIBMATIO quo specialior est, eo com- munior negatio ei opposila, XX 226A'. — Nomina « mystiea», ut ens, bonum, vita, etc, imperfecte tantum significant quae in Deo sunt perfecte, XX 136D, vel per modum accidentis quee in Deo sunt substantialiter, 136 A'; quapropter de Deo affirmari possunt, XIX 362A', 367C, XX 137 A', magis autem negari, quia in Deo improprise sunt affirmationes, nega- tiones propriae, 136 B'. — Cf. Negatio, Nomen.
AFFLICTIO. Vide Tribulatio.
AGAR, Abrahae concubina, fuisse videlur legitima uxor, XXV 129A'; nec refert eam ejectam fuisse, quia hoc in myste- rio faclum est, 128B. Cf. Concubina.
AGATHON abbas nullum aiebat esse labo- rem sicut orare, XXIV 421 D'.
AGATHON (S.) Papa (678-682) Monotheli- tarum damnavit hasresim, XXIII 313D.
AGILITAS, dos Beatorum, XXV 277D', ha- bililas est membrorum ad omnem ani- ma3 actum exsequendum, 296 D', vel juxta Scotum, intensio virtutis motivae ex parle animte cum amotione impedi- mentorum ex parte corporis, 297 A'; a levitate differt, 276 B', correspondet vir- tuti fortitudinis, 278A, et tria includit, velocitatem, liberlatem et fortitudinem, ibid; nec solum spectat ad motum, sed etiam ad sensum, 278B. — A corpo- ribus gloriosis auferet omnem gravita- teni, XXV 297 A', qua? sic perfecte sub- jecta erunt anima1 ut motori, 295A', et quamdam ignis et aeris proprielatem parlicipabunt, 297B'. Adeo agilia erunt ut in momento ab oriente ad occiden- tem moveri possint, XXV 276B', non
ALB
25
ALB
tamcn in inslanti, 290 A, quidquid dicat Parisiensis, 297C, quia ad spiritualis nalura? dignitatem non pertingent, 296B, et dc ratione corporalis molus cst suc- cessio, 296C, 298C; ideo movebunturin lempore, sed imperceptibili, 296U, et quae magis lianc dotein participabunt, celerius aliis movcbuntur, 2!)(')A'.
AGNES (S") mulloties apparuit B. Martino, XXIII 390B.
AGNUS paschalis optima fuit Eucharistiae figura, XXIV 208 U', quomodo, 209 A, B, B\ U'.
AGRESTA, seu uvte liquor, quum nondum sit vinum, in Sacramento consccrari ne- quit, XXIV 298 C.
ALANUS de Insulis (Uoclor universalis, Ord. Cisterc. f 1202), auctor libri de Ma- ximis theologiae, XIX 58U, alias de Re- gulis fidei, 239B, seu de Arce fidei, 248 U', in quo inveniunlur oninia Tris- megisti asserta, 233C, allegatur de scien- tia, 58 U, Trinitate, 239B, 240U'. 321 A, spiralione divina, 476C, dictionibus ex- clusivis in divinis, XX 127C, et proprie- tate paternitatis in Ueo, 242C.
ALBATEGNI (Mohammed ben Gabir el- Battani, Arabs astronomus f 929) alle- gatur de influxu orbium ccelestium, XXII 90 B, et motibus Mercurii, 102 C.
ALBEUO in genere colorum mensura est, XXI 140B', 142C, qui tanto perfectius rationem coloris partieipantquanto pro- pinquius accedunt ad albedinem, 140C. An sit tota in toto, et tota in qualibet parte albi, XXIV 260 U, 261 B'.
ALBERTUS Magnus (de Bollstaedt, Ord. Praed., Ratisbonensis episcopus, 1193- 1280), Thomae magister, XX 278 C, vir doctissimus, XIX 192B, in doctrina Peripateticorum eminenler exercita- tus, XXI 221 C, et in magicis expertis- simus, 443A, in omni scientia adeo divinus, juxta Udalricum, ut nostri tem- poris stupor atque miraculum congrue possit vocari, ibid., textum Magistri magis declarare solet quam ceteri, XIX 212 U. — Nonnunquam obscurus est, XXI
204B', et caute legendus, XIX 247A', quia quasdam opiniones ut philosophus defendit, XX 468A', U', XXI 64B, quas erroncas et haereticas damnat ut theolo- gus, XX 468C, XXI 66B'. Interdum sibi contradicit, XIX 407U', XXI 204C,B', 206A, 287A',B', 443 U', XXII 74U', et confutatur, XXI 56U', XXII 75B. — Pastorum sui temporis negligentiam no- tat, XXIV 482 C.
ALBERTUS Remensis, Ord. Praed. concio- nator (xiii sa?,c), explicat textus Augu- stini qui contraire videntur distinctioni potentiarnm in anima, XIX 283U'.
ALBERTUS de Saxonia (de Biggensdorf, Sorbonicus, \ 1390) distinctionem rea- lem ponit inter animam et potentias ejus, XIX 282B.
ALBUMASAR (Ujafar ben Mohammed ben Omar Abu-Maschar, Arabs astrologus, 806-885) stellas docet alias graves esse, alias leves, XXII 59B. Allegatur de in- fluxu siderum, XX 484 A', XXII 83 C, 90B, 95B', C, de causa cur quotidie fluat et refluat mare, 97C, O'. — Perpe- ram asserit in prima facie Virginis nasci naturaliter Virginem parituram, XXII 102A', 103C, 109 A'. Negat homines gi- gni posse in locis excessive calidis aut frigidis, XXII 146B, et ex motu cceli finem mundi posse praevideri, XXV 256 U.
ALCHERUS, monachus Cisterciensis (xu saec.), auctor libri de Spiritu et ani- ma, quem ex Augustini dictis compegit, XXV310A.
ALCHIMIA. Per artem alchimiae elementa sic depurari possunt ut ad naturam quin- ti corporis reducantur, XXV 369 B' ; quod ergo species mutare nequeunt al- chimistae, ex hoc est quod debita saga- citate carent, XXI 431 C, A\
ALCOBAN. Vtde Mahometus.
ALCMNUS (Flaccus Albinus), Anglus (725- 804), Caroli Magni praeceptor, tenet cor- pora coelestia elementaris esse naturae, XXII 60 A'.
ALEA. Ludus alearum quid sit, XXIV 413B.
ALE
2G
ALG
Multa mala habet adjuncta et nulla bo- na, XXIV 406 D, quia in ipso profundun- tur bona naturae, forluna?, gratia?. et gloriae, 413A; ideo ita prohibitus est, ut apud Graecos repeti possit quod amis- sum est in eo, 406 B, et apud Latinos restituendum sit lucrum inde proveniens, 406 C, 411 A, saltem in quibusdam casi- bus, 411 B. — A dignitate obtinenda ar- cetur clericus aleator, XXIV 413 C, imo aministerioaleatoresconspiciens,413A'. — Verumtamen multipliciter sumitur, XXIV 414D', et interdum non est illici- tus, juxta quosdam, 4I5D; sed tutius est penitus abstinere, 415A. — Cf. Ludus.
ALEXANDER (S.), Alexandrinus episcopus (250-326), pueros ab Athanasio quasi per jocum baptizatos denuo baptizare noluit, XXIV 164 C.
ALEXANDER(Aphrodisiensis,Peripateticus philosophus et Aristotelis commentator, l.i saec.) frustra contendit intellectum possibilem esse virtutem corporalem. XXII 126 D', et aliinenta nou converti in substantiam comedentis, nisi ad aug- mentum corporis, 397 C — Allegatur de beatitudine, XIX 116A, creatione pas- siva, XXI 109B, motu cceli, XXII 74 A', causa univoca et sequivoca, XXIV 58 A', et de modo intelligendi substanlias sepa- ratas, XXV 416B.
ALEXANDER Cirecestrensis (A. Neckam, Cirecestreusis abbas, Anglus, Ord. S. Au- gust., 1157-1217), auctor libri de Motu cordis, in quo ponit differentiam inter angelum et animam ex modo illumina- tiones percipiendi, XXI 114B'.
ALEXANDER de Hales (Ord. Min. theolo- gus, Anglus, f 1245), Doctor irrefraga- bilis, magister Thomae, XX 278 C, et Bonaventurae, XXII 254 C, auctor piae memoriae, ^XXIV ;56 D', sapientissimus, XIX 184A', et solidissimus, 442 D', qui ob eminentiam suae scientiae ab alma Universitate Parisiensi meruit Doctor irrefragabilis appellari, 172 A, ubique cautissime loquitur, 450 B, et de qui- busdam scribit egregie, XXII 141 A, et
praeclarissime, 154 D', cujus auctoritas non est parvi pendenda, XIX 172A. — Quamvis super Sententias scripserit, Magistri ordinem non sequitur, XXIII 32A, et prae ceteris multiplicat quaestio- nes, 394A, XXIV 125C. — Quum primo immaculatae B. V. conceptionis doctrinae adversaretur, divinitus correptus est, et mutavit sententiam, XXIII 93 A. — Cum magna reverentia corripitur « tantus doctor», XX 166B, 535D, XXIII 409D'.
ALEXANDER Magnus, Macedo, per fidem suasam meruit a Deo mirabiliter exau- diri, XXIV 78A.
ALEXANDER Papa II (1061-1073). Decre- tum de gradibus consanguinitatis, XXV 187 B'.
ALEXANDER Papa III (1159-1181) quorum- dam de Christo sententiam damnat,XXHI 135B', 138A'. Decrcta seu responsa de obligatione juramenti, XXIII 634C, et de forma Baptismi, XXIV 106D', 108D.
ALEXANDER Papa IV (1254-1261), de jure episcoporum confessiones suorum au- diendi, XXIV 484B'.
ALFRAGANUS (Mohammed ben Kalhir el- Fargihii, Arabs astrologus, f 820) alle- gatur de influxu orbium ccelestium, XXII 90B, et motibus Mercurii, 102C.
ALGAZEL (Abu Hamed ibn Mohammed el- Gazzali, Arabs philosophus, 1058-1111) cognitionem singularium a Deo plene explicare non valuit, XX 422B, et varios incidit errores, nempe Deum non nosse singularia nisi universaliter et in suis principiis, 489D', mundum esse aeter- num, XXI 68C, a prima intelligentia creata esse omnia corporalia, 60A', 62C, et ab ultima creari et illuminari huma- nas animas, 522A, demuni reproborum animas in inferno nou puniri nisi tristi- tia, ex privatione solitarum voluptatum, XXV 313 B; in quibus omnibus conlra- dicit non modo Evangelio, sed et Alco- rano, XX 490A', et haerelicus est, XXI 61 C, etiam in lege Mahometi, 89B. — Allegatur de amicitia, XIX 73 A', XX 216 D', philosophia, XIX 83 A', numero
Al.l
ALI'
subslanliarum scparalarum, 86D', intel- lecluali perfectione, 113 D', universali, 396B, gencre ct spccic, 396 D', simpli- cilate divina, XX 177 A, cognitione sim- plicium et invisibilium per negationem, 323 D', emanatione rcrum a Deo, 564 D', multitudine aetu infinita, 581 B, 582A, B', XXI 89 A, 211 B, esse et cxsislentia, 195 C, intellectuali cognitione, 203 B, XXV 260 A, motu cceli, XXII 74 A', ani- ma rationali, XXIV 287B', 545D', sepa- rata, XXV 313B.
ALIETAS. Alius masculino vel feminino genere semperadjective tenetur. et alie- tatem suam ponit circa substantivum suum, XIX 421 A', neutro genere sub- stantive accipitur, et alietatem importat absolule, ibid.,'m divinis ergo alius per- sonis aptatur, alia proprietatibus, aliud essentise, 421 B, et sic recte dicitur, Pa- ter est alius a Filio, 421 A", vel aliud suppositum a Filio, 421 B', non autem aliud a Filio, 421 B, vel alius Deus a Filio, 421 A'. — Propter aliud esse dici- tur id ex quo alteri provenit utilitas. XXI 106D, quod fit dupliciter, sic ut illud divinam bonitatem participet tan- tum in ordine ad hoc cui utile est, ibid., sic ut divinam bonitatem participet ab- solute. ex quo alteri fit utile, ibid.
ALIMENTUM. Vide Cibus.
ALIQUID ad nihil duplicem habet ordiuein, temporis et naturae, XIX 323 A, nec idem est aliquid esse de nihilo et aliquid non esse de aliquo, 322 D'; tribus modis dici- tur fieri de nihilo, 323A', sex modis de aliquo, 319B'. — Entia dicuntur aliquid dupliciter, quoad esse et quoad ratio- nem quidditatis, XX 117 D, relatio dici- tur aliquid quoad esse tantum, ad ali- quid quoad rationem suam, ibid. — Ad aliquid secundum propriam rationem dicit solum respectum ad aliud, XX 201 D', sive cum fundamento in re, et tunc est relatio realis, ibid., sive in apprehensione rationis tantum, et sic est relatio rationis, 202A; alium ergo mo- dum entitatis habet quam cetera genera,
quia hflec dicunt aliquid absolutum, illud non dicit nisi respeclum, 204C, eorum enim quffl ad aliquid sunt, hoc ipsum est esse, ad aliquid se habere, 204 D. In ad aliquid non fit motus nisi per accidens, XX 296A', sed ipsum sim- pliciter prius est accidente, 205D'. — Ad aliquid pra>dicamentuin est, saltem prout aliquid ponit in suo subjecto, XX 201 C, sed non importat imperfectionem sicut cetera praedicamenta, XIX 393 B, nec propriedependentiam ad subjectum, 393C, ideo in divinis assumitur vere, non transumptive, XX 204D, 205B', et ad essentiam pertinet, vel secundum rationem esse, vel secundum rationem attributorum, H7D'; verumtamen du- pliciter considerari potest : quoad esse suum concretum cum subjecto, et ita in creaturis est accidens, in divinis ipsa essentianondistinguens personas,204D', quoad suam rationem respectus, et sic distinguit personas, ibid. — An poten- tia generandi in divinis sit aliquid vel ad aliquid, XIX 339 D' et s. Filius facere potest oinne quid Pater, non autem omne quod ad aliquid, XX 118A'. — Cf. Nihil.
ALLIACO (Petrus de). Vide Pelrus.
ALPETBAGIUS (alias Alpetrandus vel Ana- valpetras, Abu Ishak el-Bitrdji, Arabo- Hispanus astronomus, f 1185) secreta astronomise sibi revelata esse contendit, XXII 76A. — Epicyclos negans et excen- tricos, XXII 76B, laboriose conatur expli- care differentias motus planetarum in longitudine et latitudine, 65 C. — Sphae- ras se contingere tenet, XXII 96 A', et orbes universos virtute divina immediate moveri, 76A, A', eo velocius quo subli- miores sunt, 60 C, 73D.
ALPHORABIUS (Abu-Nasr Mohammed ibn- Tarkan el-Farabi, Arabs philosophus, f 950), auctor Iibrorum de Divisione scientiarum, XIX 406B', et de Intellectu et intelligibili, XXI 47B', XXV 414D, secreta astronomise sibi revelata esse contendit, XXII 76A'. — Perperam asse- rit ccelos ab anima imaginativa moveri,
ALT
AMl
XXII 74A\ omnem numerum a materia esse eorporali, ita ut animae separatse numerum non faciant, sed omnes una sint substantia, XXI 210 D', et separatas substantias per summam cujuslibet in- telligibilis quidditatis abstractionem a viatoribus posse videri, XXV 414 D'. — Allegatur de beatitudine, XIX 116 A, XXV 400A', intelligentia simplicium et invisibilium per negationem, XX 323 D', et de principio universitatis, XXI 83 C.
ALTERATIO est mutatio secundum formam accidentalem, XIX 377 D, et terminatur ad formam quas est in genere qualitatis, XX 40A'. Proprie diciturpassio, quia in ea aliquid abjicitur, aliquid recipitur,
XXIII 279B'; quid ad hujus rationem re- quiratur, 279C*. Allera est accidentalis, altera substantialis, et utraque quoad qualitatem vel quantitatem, XXIV 325C.
— Omnis activa? alterationis principium est forma, omnis passivae materia prima,
XXIV 322B, cujuslibet terminus est generatio, 325A, vel corruptio, 325 D.
— Alterationis principia sunt calidum et frigidum, XXII 43B', 84C; sed ad al- terationes inferiorum, non sufficiunt qualitates activae elementorum, 92C, et requiritur aclivum principium, 92 D', al- terans non alteratum, 94 C, nec alterabi- le, 95 D, quod est virtus ccelorum, 93 A, quapropter dicuntur coelestia causae ge- nerationum et corruptionum in inferio- ribus, 92A. — Quoddam est alterans tantum, ccelum, quoddam alteratum tantum, materia, quoddam alteransalte- ratum, ut pleraque intermedia, XXIII 101 A', contra Thomam, 100A, et ut ali- quid alteret aliud secundum quamdam qualitatem, non requiriturut disponatur secundum eamdem, XXII 95C. — Quum augeturquid secundum quantitatem vir- tutis, magis alteratio dicenda est quam augmentatio, XX 32B, 38C, 44C, quod enim augetur secundum magis et minus, magis alteratur quam augetur, 38 D', quum omnis alteratio sit inter magis et minus, 40A'. — In Eucharistia princi-
pium alterationis specierum est quanti- tas, secundum vEgidium, XXIV 321 C et s., et quum ad lerminum venerit, corru- ptis videlicet speciebus, ibi desinit esse corpus Domini, 324C, 325A'. — An in statu innocentiae alterationi obnoxium fuisset corpus humanum, XXII 191 C. — Cf. Corruptio.
AMBITIO dominandi diabolica est perver- sitas, XXI 321 D, quae multos perdidit homines et angelos, 321 A'. Vanae gloriae et honoris cupidini plerumque sociatur, XXI 322A, et prae ceteris viliis obcaecat animam, 321 C.
AMBBOSIUS (S.), Mediolanensis episcopus (340-397), quomodo dormiens S. Martini funeribus interfuisse dicatur, XX 456B. Multoties citatur. Cf. indicem auctorum tom. XIX-XXV.
AMENTIA. Ab amentibus illatum virginibus stuprum non tollit virginitatem, XXV 135D'. — An et quatenus amenlibus tradere liceat Eucharistiam, XXIV7 246D, D'. — Cf. Stultitia.
AMICITIA virtus est per quam homo se ad unumquemque habet decenter in dictis et in factis, XXIII 551 A, et multipliciter dividitur, 463D, 487B'. Aut beatitudo est, aut beatitudinem facit, XIX 435D. Hanc et litem principia omnis creaturae dixerunt philosophi, quare, XIX 434A'. — Communio dicitur amicorum, XIX 436B', quia eorum est unam animam in duobus corporibus esse, 451 A'; in qua- dam communicatione consistit, et quod- dam vinculum supponit, XXV 190B, quapropter per communicationis ces- sationem solvi solet, XX 56B. — Amor amicitiae ab amore concupiscentias dif- fert, quia est rei non acquirendae, sed jam habitae, XX 19B', XXI 277 C, sicut velle amicitiee a velle concupiscentiae discrepat, 317 D', et praecedit illud, 318 A. Amor est quo diligimus id cui volumus bonum, XX 18C, 19B', XXI 274 B'; vel quo aliquem diligimus propter se ipsum, XX 19B', et sic dilecto bonum volumus non propter nos, sed propter illum, XXI
AMI
\M'(i
278B', XXIII 463A, vel quo similitudi-
nem ejus quod in nobis est in altero amamus, XXI 2771). Super amorem ergo quamdam addil benevolentiam, XXIII 463A, el societatis desiderium, t|iiia non motlo vull amieo bonuin, sed cum illo convivere cupit, S16D, et aliquam requirit redamalionem, 463 A. Verumta- men gratuitus est, saltem ex parte eausa; finalis,XXI27U)',quia non ad utilitatem amantis sed ad bonum amati tantum respicit, 277 B", necaequivalens requirit, nisi secundum quod possibile est, XXIV 385D. Tria illi praecipue contrariantur : fictio, malum fundamentum et obliqua intentio, XXIII 461 D. — Nemo ad se ipsum amicitiam habet, sed aliquid ma- jus, XXIII 4780; nec vigere potest ami- citia nisi ad animata, XX 19C, et inter rationales creaturas, 19 D', similes, XXI 277 D, et conformes in natura, XX 19 C, D', aequales, aut saltem non multum di- stantes, XXI 277 D', et virtuosas, 277 A', non tamen amatum diligit solum, sed et quaecumque ad illum pertinent, XXIII 463C. — Quoniam duobus praecipue mo- dis naturaliter nectitur amicitia, per carnis propagationem et carnalem copu- lam, XXV 194A', ad ejus dilatationem recte provisum est ut conjugia extra con- sanguineorum seriem inirentur, 189B, 190C, affinium, 197B, et spiritualium cognatorum, 250B. — ('/'. Amor.
Inter Deum et hominem requiritur amicitia quaedam, ut valeat homo finem supernaturalem attingere, XXIII 461 B, quam amicitiam naturaliter sibi conci- liare nequit, 461 B', sed a Filio et Spiri- tu Sancto accipit, XIX 850 D, et haec est caritas, XXIII 461 C, B', 463B, velgratia, 462C ; sed inter Creatorem et creaturam, ob nimiam ineequalitatem vera non vide* tur dari posse amicitia, XXI 274 B', 279D', XXIII 465 A, 467 C, ideo etsi eum naturali amore super omnia diligere possimus, XXI 275B, 277B', 278B', 280B', et debeamus, 278A, non tamen proprie amore amicitiee, juxta quosdam,
277 A', 279C, 280 B, contra alios, 277.V, 278C. — In peccato fit laesio hujusmodi amicitise et justitiae, XXIV 373 C, et per poenitentiam reparari pot- esl justilia absque amicitia, 373C, et econtra, 373 D'. — Inordinato amicitiae amore erga se ipsum peccasse Luciferum contendit Scolus, XXI 3I8B. — Cf. Ca- ritas.
Amicus est qui vitium abolere quaerit, non vitioso insultare, XIX 58 A'. — Gra- vius est amicum odisse quam inimicum,
XXIII 497D', sed non simpliciter melius est amicum amare quam inimicum, 495C, C, 496D', 497 D', 498B', 499C. — Cf. Inimicus.
AMIDUM, quia farinae speciem amisisse vi- detur, in Sacramento consecrari nequit,
XXIV 297D', 301 A.
AMOB quandoque large sumitur, et sic in omni virtute dicitur esse, XIX H3D', XXIII 460A', et omnis virtus vocatur amor ordinatus, 460B. — Proprie motus est ad bonum, XXI 278D', et boni est simpliciter, realis vel apparentis, 279D: amare enim est aJicui bonum velle, XIX 123C, XX 19C, et ad duo tendit, ad bo- num, et ad illum cui bonum volumus, 19D'. Quid inter amorem, dilectionem, caritatem, XIX 439B', et desiderium, XXIII 450D. — Ad appetitum pertinef, XXIII 472 D, et in concupiscibili sub- jectatur, 450B', et quaedam est ipsius affectus transformatio in rem amatam, 472A'. Inter animae affectiones prima- tum tenet et ceteras movet, XXIII 472 D', in quibusdam ipsa cognitione praestan- tior, 473C, licet ordine posterior, 473A. Vis est activa, quse otiosa esse nequit, sed operatur delectabiliter, XXIII 472C, virtus conversiva amantem in amatum transformans, XXV 407 D', unde acutus dicitur, quasi penetrativus, quia in ama- tum feclur, ibid., et calidus, quia fer- ventiori actu volitionis unum fit cum amato, ibid., vinculum ligans, XXIII 486A, et pondus inclinans, 486B, quo- niam in spiritibus est sicut pondus in
AMO
30
AMO
corporalibus, XIX 135 G ; per illum amans unum fit cum amato, XXIII 472B', et libenter pro amato cuncta gerit aut sustinet, 472C, et quasi personam agit amati, 472D'. — Notitiam naturaliter sequitur, XIX 265C, et a similitudine oritur, XXIII 461 A', sed multas potest habere causas, 483C, aliquid enim qua- tuorde causisamari contingit,XIX120D; ipsi potissimum adversantur ignorantia et violentia, XXI 279A. — Multiplex est amor, alius est enim sine cognitione, alius cum cognitione, XXI 278 D', unde fiunt amor naturalis et liberalis, 279 A, voluntarius et involuntarius, 274 D, 278D', amor ex impetu naturee, qui dici- tur pondus, amor ex voluntate delibera- tiva, qui pedi comparatur, 279A, amor naturalis et gratuitus seu caritas, XIX 445D', XXI 274B; item alius est amor concupiscentiae, quo nobis bonum volu- mus, XIX 122B, XX 18C, 19B',D', XXI 274B', 277C, 278B', XXIII 459D', alius benevolentise, quo alteri bonum opta- mus, XIX 122B, XX 19G, C, XXI 279 D', XXIII 463 A, alius complacentiae, XX 18C, 19A', C, D', XXI 279B', alius ami- citia?, XX 18C, 19A',C, XXI 274B', 277D, 278B', 279 C; an amoris concu- piscentiae objectum sit res dilecta, aut fruitio ejus, XIX 122B, 123D. — Amor dupliciter dici potest major, vel quia firmior, vel quia tenerior, XXIII 466C, et absolute loquendo major est qui fir- mior, 466 D', 467 B', etsi crescendo fieri soleat ferventior, 467C; imo tripliciter dicitur major vel minor, 484 B. — Ad se ipsum se reflectere potest, XX 19D, sed tanto purior est quanto minus ad se re- flexus, XIX 122 B'. — Quandoque pro habitu sumitur, XIX 263C, 265C, et sic in anima vestigium est Trinitatis, 263C et s., et S. Spiritum exprimit, 264 B, 266C. — Cf. Caritas, Dilectio,
Amor principium dicitur totius natu- ra, XIX 437A, quia principium est om- nis emanationis Dei ad intra et ad extra, XIX 724C, et causa processionis crealu-
rarum, 436 D', quia ipse movit Deum ad creandum, XX 605A'. — Donum est in quo alia cuncta donantur, XIX 441 D, 451 C, quia et prima est ratio doni, XX 72A, B\ D\ 73C, 74D', 78G, et primum donum, 74D'. — In eo fundantur omnes hujus vitae jucunditates, XIX 434A', quoniam plus gaudet amans in parva apprehensione amati quam in magna notitia aliorum, XXIII 570A'; non tamen in eo videtur formaliler esse beatitudo electorum, XXV 393 A\ 394 C\ 402B, 403B, contra Scotum, 401 A\ 402A, etsi ad eam requiratur, 402B', in quantum perficit cognitionem, XIX 437B. — Quo sensu dicatur circulus eeternus, XIX 439 C.
Amor rem significat per modum egre- dientis ab anima, XX 338A', et in divinis accipi potest essentialiter vel personali- ter, 337D, 338 A'; in Deo igitur alius est amor naturalis, qui essentialis est, alius gratuitus, qui personalis, et hic est Spi- ritus Sanctus, XIX 445C, XX 332A, 333 D, a Patre et Filio procedens per modum amoris, et ut amor, XIX 440C, quia et ex mutuo Patris et Filii amore procedit, contra Scotum, 473A, B\ et communis est amor Patris et Filii, 452A, propter quod dicitur Spiritus, 452D, et Sanctus, 452 A, A\ — Imo in divinis tri- pliciter sumi potest : essentialiter, perso- naliter et notionaliler, XIX 437C, 439B, XX 331 D\ et primo modo communis est tribus personis, secundo communis Pa- tri et Filio, tertio proprius Spiritui San- cto, XIX 437D', 439C, XX 77A\ Amore essenlialiter sumpto Pater et Filius dili- gunt se essentia sua, XX 333C, 338 A, non Spiritu Sancto, 333D', 339B, 341 D\ etSpiritus Sanctusdiligit seperseipsum, 339D, 340 D, 342B; sed amore notionali- ter aut personaliler sumpto Pater et se et Filium et Spiritum et nos diligit Spi- ritu Sancto, 338B, 339C, 340C, 341 D\ 342A, et Filius diligit se ipsum Spiritu Sancto, 339C, 340C, et Spiritu Sancto diligunt Pater et Filius se, 333C, 336A\
A.NA
31
AM)
33» A, 341 A, 344 A', et Spiritum San- ctuiii, 339 A'. Amore tam essentiali quam notionali Spiritu Sancto diligunt crea- turas Pater el Filius, XX 343 D, 344 A, amore nolionali homines, 344A, essen- tiali Spiritus Sanctus, 3441), verumta- inen essentiali amore proprie diligit Deus oinuem creaturam. notionali justos dumtaxat, 344 C. — In Patre mere gra- tuitus est amor, in Spiritu Sancto pure debitus, XIX 442 B, in Filio debitus erga Patrem, 440 B', D', 442B, gratuitus erga Spiritum, 442B. — Cf. Spiritus Sanctus, Trinitas.
Quamvis Deus mediate tantuin in prae- senti cognoscalur, immediate amari pot- est, quia inclinatur appetitus in rem ipsam, XX 24 C. Divinus amor nobis va- riis modis datur, XIX522D', ab increato amore, seu Spiritu Sancto, a quo proce- dunt omnes sanclae affectiones, 445D, B', et duplex est, naturalis et gratuitus, XXI 275C, D', 276D, 279 C ; in nobis boni- tate divina causatur, et bonitatem infun- dit, XXII 319B, 322A. An Deum super omnia naturali amore diligere necesse sit, XXI 272C, 275B', 278 A, 280 B', aut possibile, 274C, 275 B'. Quidquid dicat Durandus, Deum diligimus, non amore concupiscentiae, XIX 122 A', quod tamen non esset simoniacum, XXI 274 B, C, sed amore benevolentiae, XIX 122 B', et tanto purius quanto magis propter illum, ibid. — De dilectione angelorum ad Deum, XXI 272 C, 275 B, 277 C, 278 B, ad invicem, 276 A', et ad se ipsos, 273B'. Item de dilectione Beato- rum, XIX 122C. — Amor sui duplex est, alter naturalis, quo quis naturaliter vult sibi bonum, XXI 273B', alter libi- dinosus, quo propriam excellentiam quaerit, 273C, et ita modo licitus est, 272C, 273D', modo vitiosus, 275D, mo- do caritati contrarius, modo non, XXIII 863A', et ad caritatem interdum perdu* cere potest, XXI 274A, 275A. — Cf. An- gelus, Beatitudo. ANABAPTISTiE injuriam impingunt Sa-
cramento, XXIV 1001$', et variis pcenis subjiciuntur, 101 D. ANACLETUS (S.) Papa onmcs Missa? ad- sistentes communicare statuit, XXIV
339 B.
ANALOGIA duplex est, altera per redu- ctionem ad unitatem nattirae, altera per reductionem ad unitatem proporlionis, XIX 348A. — Analoga conveniunt re et nomine, sed differunt ratione, ideo in eis multiplicatur res una et plurificatur ratio, XIX 518 A. Analogum per prius etposteriuspraedicaturde membris illud dividentibus, XXV 167 B', et dividitur secundum diversos modos, quod ergo de diversis analogice praedicatur, uni- cuique competit secundum proprium modum, XX 143B', nec in omnibus im- portatnisi unitatem proportionis, 287 D'. — De Deo et creaturis nihil praedicatur nisi analogice, XIX 218A, 219A, 346B', 348 A, quidquid dicat Scotus, 218D ; item de aeterno et temporali, XX 287A, XXI 78C. — Cf. jEquivocatio, Univocatio.
ANAVALPETBAS, XXII 97A'. Vide Alpe- tragius.
ANAXAGORAS (lonicus philosophus 500- 428 A.C.), qui ante Platonem claruit,XXI 47 B', solem asserens non esse Deum, sed lapidem ardentem, ab Atheniensibus damnatus est, XXII 68B'. — Duo aeterna rerum principia posuit, materiam et formam seu intellectum agentem, XXI 43C, quorum allerum, id est materia, in se latenles continebat omnes natu- rales formas, 45A', 46B', 424A', XXIII 524C, unde alterum, id est intellectus agens, eas eduxit, XXI 45A'; et sic om- nia infinite in omnibus esse contendebat, homogenia distincte, heterogenia confu- se, 46B, et generationem non esse muta- tionem de non esse ad esse, sed de latenti et confuso ad manifestum et dislinctum, 46C, XXIII 409A, in quo er- rasse convincitur, XXI 46D.
ANDREAS (S.) apostolus. In eo emicuit fortitudo, XXIII 546B, non modo ut do- num, sed ut beatitudo, 548 A.
\ng
32
ANG
ANGELI. Sic dici possunt omnes ccelestes spiritus, XXI 486 B', quia omnibus in- est manifestativa virtus, 489A, sed pro- prie dicunturinfimi chori persona?, quia earum est hominibus divina manifesta- re, 489B. — Ad inferiorem ergo perti- nent hierarchiam, XXI 477 D, C, et ad eos spectat minora nuntiare, 477 D, quae ad privatos tantum attinent, 488 A, 491 D, et ea procurare qua? ad bonum privatorum conferunt, 49SD', in quibus omnibus tam a Principatibus quam ab Archangelis diriguntur, 496B. Hominum custodiae deputantur, XXI 548 C, 549B, unde oportet eos tot ad minus esse quot unquam simul esse possunt homines in terra, 236 D; diemones insuper arcere possunt et miracula operari, 548C; sed post diem judicii ab offic.is cessabunt, 512 D. — Ipsis coaptantur incipientes,
XXI 498 D. — Cf. Angelus, Custodia, Ministeriurn.
ANGELUS. De angelis paucissima investi- gare potest ratio, XXI 231 C, propter quod de his nihil demonstrative locuti sunt philosophi, 231 D ; id tamen viden- tur esse quod intelligentias illi dixerunt,
XXII 75C. — A nobis cognoscuntur per effectum, XXI 255A, et per Scripluras, 255D, sed eoruin proprietates valde im- perfecte novimus, XIX 253B', XXI 537C, et species eorum specialissima? plane nos latent, 253 C, ideo non nisi cum magna cautela et reverentia de eis tra- ctandum est, 229C,252A, 265A',537D'. De his tamen modicum quid scire majus est quam multa de inferioribus percipere, XIX 84C. — Quomodo sint diligendi, XXIII 476A, 477C, 478A. — Cf. Intelligentia?.
Angelorum creatio. Esse angelos sua- det ratio, quia ad perfectionem universi oportet esse quasdam substantias intel* lectivas Deo similes, non modo ratione esse sed et operationis, XXI I88A, ac proinde immateriales, 188B; de eorum tamen creatione varias ob causas reti- cuit Moyses, XXII 36 B. — An creati sint
ante mundum sensibilem, non constat, XXI 124 A, 125 B', affirmantibus anti- quioribus doctoribus, praesertim Graecis, 69A, 122A', 123 A', 124B, 125 B', negan- tibus vero recentioribus, cum Auguslino, 123B', 124B, 125B'; probabilius tamen videtur angelos simul cum mundo visi- bili factos esse, 123B', C, tum quia sunt pars universi, 123C, 125C, tum quia decuit creari simul prima in omni ge- nere, primum exemplar, id est naturam angelicam, 124 A', D', primam poten- tiam, id est materiam, ibid., primum Iocum, id est ccelum, ibid., et primam mensuram, id est tempus, ibid. Imo, creatis angelis, creari oportuit eorum locum, id est empyreum, XXI 125 B, quod quum vacuum esse nequiret, facta est simul materia corporalis, quam se- cutum est tempus, ibid., quapropter in- ter quatuor coaequaeva merito recensen- tur, XXII 26C, B', 27C. In ccelo empyreo et cum eo creati sunt, XXI 151 A', 163D, et illud replent tanquam ornamenta, 151 C, ita ut quandoque vocentur astra matutiua, 151 A'. — An angelorum et corporalium sit una eademque materia per essentiam, XXII 18C, 19C, 20D, t'3C, aut numero, 19D; an angelorum materia actualior sit quam forma corpo- rum quorumcumque, 20 D'. — An angeli creatio sit idem angelo, XXI H8B'. — Cf. Coaequaeva.
Natura. Exponitur angeli definitio juxta Damascenum, XXI 513 D, 514B', 515D, 516B, et Areopagitam, 514B, D', 516 A, A'. — Ex his quae de nostro novi- mus intellectu maxime innotescit nobis angelorum natura, XXI 108D', sed multo simpliciores sunt anima, 197B, 201 A', quia simplices essentiae, 197 C, formae non informanles, sed foris manentes, 197 D'. — Proprie dicuntur imago Dei, XIX 250A, 251 A, A', XXI 514B, 515 A, D, et sub diverso respectu sic dici pos- sunt perfectius vel imperfectius quam homo, XIX 252C, XXIII 69D', non autem facti dicuntur ad imaginem Dei, XIX
AXG
33
Wii
252 A. Quilibet clarissimum esl S. Tri- riitatis speculum, XXI 475D', 51 4 D, 515A, 51GA, A', cl signaculum, 5IGA', Dei filius, XXIII 205A, adoplivus, 205D', et membrum Christi, 234C. — Eorum esse ub esse divino deficil iu duobus, quia nimirum non sunt a sc sed ab alio, et quia in eis aliud est esse et quod est, XXI 127C. — Quanlum ad finem sequales sunt angelus el hoino, quia anibo ad eamdem beatitudinem ordinantur, XXI 112A';sedspeciedifferunt,112D', H3C, H5A', imo et genere, secundum Alber- tum, 113C, et diguitatc praeslal angelus homini, H2C, quia in simplici subsislit natura, 206 D. Ab anima rationali in variis discrepat, quia nempe substantia est separala, corpori non conjuncla, 513D', nec unibilis, 113D', H6A, H7A', C, intellectualis et maximae actualitatis, H5A, illuminationum Dei prima rela- lione receptiva, 114B', 516B', et lumen intellectuale impermixtum participans, 206 A', quae deiformem habet intelleclum ct species intelligibiles sibi innatas, et intelligit intuitu simplici, H3A, quapro- pter a phanlasmatibus non recipit spe- cies, 114 A', uec illuminatur nisi a supe- riori, H4B', unde proprie dicitur non rationalis, ut anima, sed intellectualis, H6B, 513C, licet uonnunquam lato sen- su nuncupetur anirnal rationale, 117 B. — Sed quidquid dicant quidam, XXI 483B', 509B, 510B', certum est homines gratiae merito angelis aequari posse, imo et prastare, 509 B', 510 B,D, 511 A, ideo probabile est, non modo virgines, 483D', 509 C, 511 A', et perfeclos, 509 D, sed omnes electos angelicis choris inseren- dos esse, 483 A', pro diversitate merito- rum, 509A, et angelis aequandos, non quoad conditionem naturae, 510A, nec quoad officia, 509C, 5I0B', sed quoad praemii parilitatem, 510C, 511 A, ut sit in ccelo una angelorum hominumque so- cietas, 509 D, 510 B. — Cf. Anima, Bea- titudo. Spiritualilas. Angelos subtilia cor- T. 25L".
pora naluraliter habere opinati sunl olim magni doclores, ui Auguslinus, XXI &41C, 442A, 448C, Origenes, &45C, et liernardus, 44-1 D, el |>liil<>so|ilii, dicen- tes eos esse formas orbium, 444C, 448C; sed esse incorporeos tenel modo commu- nis sentenlia, 442C, 444B',445B',448D. Incorporei ergo sunt, quia quantitativa forma carent, XXI 515C, nec corpus sunl, ncc virtus corporis, noc virtus in corpore, 516 D, aut corpori unibilis, 5131)'; verumtamen, etsi immateriales sint, 197C, 200D, corporei quodamrno- do dicuntur, respectu divinae simplici- tatis, 187 D, 197 C, et quia loci proprie- latem partieipant, id est loealitatem, 197D. — Quum autem hominibus appa- rent, XXI 441 C, 444 D, necesse est ipsos vel non apparere nisi imaginarie, species corporum sensibns ingerendo, ut volunt quidam, 443B, C, 444C, 445C et s., vel potius quaedam sibi assumere corpora, 441 B', 444C, 446 A, 447 B', in quibus moventur et loquuntur, 441 B', corpora scilicet ex puriori aeris parte compacta, 441 B', 442C, exterius aple conformata, 442C, non interius, 442 D', 448 C, in quibus sunt definitive, 449B, 452D, toti in toto et toti in qualibet parte, 444A'. Sed quia his uniuiiturnon ut formae, scd ut motores mobili, XXI 442 D, 444 D', 445B, 446B, 449 B, 451 A', vel sicut arti- fices instrumentis, 442D, 453B, in ipsis non habent operationes vitales, 451 D', 452B',455A,sive vitae vegetativae,450D', sive sensitivae, 450A, 451 B', sed eas tantum quae pertinent ad motorem, 451 A, D'; ideo nec vident nec audiunt per organa sensuum, 450B, 4elC, nec lo- quuntur lingua, 450 C, nec cibos sibi incorporant, 451 A, 452 A, 454 B', etsi eos vere sumant, 451A, 454A'. — An et quotuplici rnodo angelo conveniat esse in corpore, sive per praesentiam, XXIV 307B', sive per operationem, 307 D'. — Cf. Apparitio.
Simplicitas. An in angelis sit materia, negat Thomas, ratione eorum incorpo-
ANG
34
AXG
reitalis, XXI 186 D, intellectualitatis, 18GB, 187C, et nobilitatis, 200B', affir- mant alii, loquendo de materia spiritua- li, 18SD, D', sed eos omnino immateria- les esse requiritur ad perfectionem uni- versi, 187 B, 188A, quia sic mediant inter Deum et corpora, 187 D, et insuper in operationibus suis materia non juva- rentur, 200A, sed potius impedirentur, 200C. — Non sunt tamen pure simpli- ces, XXI 188A', nec actus purus, 1S5D, nec potentia pura, 202 G', et in eis est aliqua compositio, 188B', 199C, imo multiplex, nempe ex actu et potentia, 187 A, 189B', 19GA', 199C, 205 B, ex quo est et quod est, XIX 402A', D\ 404B', XXI 186D', 19GB', 197A, 204 D,B',20oA, ex quod est et esse, 205A, D', ex quo est et quis est, 196 B', ex es.se et essentia, 190B, ex essentia et quiddilate, 199 D, ex essentia et potentia, 196 A', 197 A', 205 A', ex genere et differentia, 196 A', 201 D', imo ex forma et materia, juxta quosdam, 18SD, D', 189 A', 196B', contra alios, 1S6B, 187A, 196D', 197A', 199C, 201 A', 204 D'. Et eo magis ad composi- tionem et potentialitatem accedunt quo magis a divina simplicitate recedunt, XIX 405B, sic utqui majoris sunt actua- litatis et formalitatis, majoris etiam sint unitatis et simplicitatis, XXI 228C. — Verumtamenex his compositi non intel- ligendi sunt quasi ex partibus essentiali- bus, XXI 197B', contra Albertum, 197A', 204 C, in eis enim, juxta nonnullos, idem sunt realiter esse et essentia, 204 B', actus et potentia, quum actus non sit nisi essentia ut Dei perfectionem participat, et potentia, eadem essentia prout a divina perfectione deficit, 202 D. Quod est, est ipsa quidditas seu essentia, quo esl, esse, juxta Thomam, XXI 186 D'; quod est, est suppositum, quo est, natura vel forma, secundum Albertum, 197B', 198B, 204B', et quod est^quasi materiale, 204 B' ; quo est seu actus, est ipsum esse seu actualis exsistentia, juxta alios, qui in hoc errant, 202 B';
potenlia, potentia est formalis, actus, actus nulli maleriae immersus, 205B. — Cf. Compositio, Simplicilas.
Personalltas. Quatuor ex natura dotes habent angeli : simplicitatem essentiae, distinctionem personalem, perspicacita- tem intelligentiae et arbitrii libertatem, XXI 188B', 206 B, 544 C. — In eis est igitur distinctio personalis, XXI 207C, qua subsistunt, ratiocinantur et indivi- duanlur, 206C, imo perfectius sunt per- sonae quam homo, 206 B'. Sed unde in eis procedat illa distinctio, varise sunt sententiae : ex unione quo est et quod est, juxta Albertum, 204 D, 204 C, et Udalricum, 204 D'; ex angelicae naturae incommunicabilitate, secundum Tho- mam, 206A', vel perfectione, ut vult Alexander, 206 D'; ex parte actualis exsi- stentiae, quae supervenit essentiae, ut te- net Henricus, 210 A; demum ex parte materiae, juxta eos qui in angelis spiri- tualem ponunt materiam, 206 C; sed personalitas nihil reale angelicae addit essentiae, 206A, nec fit per aliquid reale superadditum naturte, 207A ; angelus enim unus est non per aliquid additum, 207 B, sed peressenliae indivisibilitatem, 207 D, et angelus hic ab angelo in genere non differt nisi sicut determinatum ab indeterminato, XX 408B. — Cf. Persona.
Tempus. Angeli, sicut quaelibet crea- tura, ex se ad nihilum tendunt, XXI 513 D', quapropter non natura, sed gratia dicuntur immortales. 513D, D', 514C, 515D'. — Durationis autem eorum men- sura a quantitatibus aliis specifice dif- fert, XXI 132B'. — Quoad esse enim intransmutabiles sunt, sed quoad ele- ctiones, affectioneset operationes trans- mutantur, XXI 127 D', et quoad motum exfuturoin praeteritum transeunt, 145 A'; ideo, quoad esse invariabile nullain ha- bent mensurationem, 145 D, seu potius mensurantur aevo, quoad affectiones et operationes variabiles, tempore, 128 A, 129B', 131 A', B', 146D', 180C, quidquid dicat Scotus, 134 B, D', 180A. — Et quia
A.Nli
:•>.';
A'N(1
nullam ad invicem habenl causalitatem, unusquisque proprio gaudel tevo, XXI 141D', nec ad alterius aevum mensura-
tur, juxta Henricuin, nisi quoad digni- latem natursB, ibid., contradicente la- men Scoto, quia elsi aequc invariabilem habeant omnes exsistentiam, nec possint sibi invicem esse mensura, 143C, sunt tainen alii aliis simpliciores, 143 D, et sic possunt superiores aevum esse infe- riorum, 143A', et supremus aevum cete- rorum, 143 B'. — Cf. Mxi\m.
Locus. Angelus ubique esse nequit, XXI 164 D, B', 167 A, quia determinataa virtutis est, 164D', 166 D, nec nusquam, XX 458 C, alias moveri non valeret, 459C, necesse est ergo ut sit in loco, 450C, determinato, 451 D', 452A, XXI 171 B', et limitato, 167G, quidquid dixe- rint aliqui, XX 450C'; sed ab alio habet quod sit in loco, ab alio quod in deter- minato, ab alio quod in tanto, 454B'. — Qua autem ratione ei competat esse in loco, XXI 170 A, G, 173B; an secundum formam aut situm, XX 451 B, aut conta- ctum, 451 G; an per substanliam, XXI 169B', 170C', 178A, B, aut operationem, XX 451 C, XXI 171 D', 176D', aut utrum- que, 177 B'. Etsi habere nequeat po- tentiam continendi, juxta Alexandrnm, XXI 164B, esse limitatum habet quo hic est, 164D, 166A, et contineri potest, 164A', et per duo, finitionem et limita- tionem, loco proportionatur, 167C, et quamdam loci proprietatem participat, id est localitatem, 197 D, quia nempe finitus est essentia et virtute, XX 451 A, et in se ipso per propriam differentiam limitatus, XXI 202B, et perfectionis suee limitibus terminatus, 202 D. Vel, ut aliis placet, loco non indiget ad esse, XXI 349 A', nec ut ab aliis distinguatur, 125 A', sed ad ordinem universi, 165D', 167 D', et ad propriam operationem, XX 451 C, XXI 156A. — Non est igitur in loco uni- voce cum corpore, XX 451 C, quia non in loco conservante, ut corruptibilia, XXI 165 B', nec in mensurante, ut ccele-
slia, sed in conlinente, uf spirilualia, 165 C. Nee est in loco naturali, XXI 168B', qui compositionem cum alio prae- supponit, 168C, sed iu Ioco mathema- tico, 168B', quoad operationem circa corporalia, 169D, et eliam per essenliam suam, I69B', oh naturae limitationem, 170C, sic tamen ut essentia non sit ei ratio exsistendi in loco, 169A, D'. Item non est in loco circumscriptive, XX 456A, aut coinmensurative, ut corpora- lia, 454A, nisi per accidens, XXI 176D, sed praesentialiter, sicut Deus ubique, et anima in corpore,XX 452B, XXI 167A, et definitive, XX 450 D', 455 D, 457 C, 458A, A', XXI 156B, 176B, totus in suo loco et totus in qualibet parte, 167 A. — Proprie ergo non est in loco, XXI 156 B, 168B, quia locum non occupat, 167 D', sed in loco esse vere dicitur, nec tantum per effectum, XX 458A', etiam non as- surnpto corpore, 455A, quia ubi opera- tur, circumscribitur, XXI 168C, et quam- vis indifferens sit ad omnem locum, determinatur ad illum ubi nunc est, 164D'. Ibi est igitur ubi operatur, XXI 164B', 165B, 166B', 177D, quia in eo applicatio virtutis fit per praesentiam substantiae, 177C; sed non opus est eum essentialiter esse ubicumque operatur,
XX 452B, XXI 165B, angelus enim mo- vens ccelum aut aliud, ei unitur ut motor dumtaxat, nec requiritur illum toti ccelo esse praesentem, 164C; item in empy- reo exsistens praeesse potest hominibus, quin eis localiter adsit, XX 452D, XXI 163B'. Diciturquoqueesseubi vult, quia celerrime transferre se potest ubi vult,
XXI 166 A', 168C, et in ejus potestate est loco se applicare sine medio, XX 464C. An sit in spatio, XX 455B', in loco indivisibili, 452A, XXI 165B, C, seu in puncto, XX 452D', 455D', 460G, XXI 166B', 169 A, 172C, in loco eequali, 172B', vel tanto, 172D', quantumvis ma- gno vel parvo, 167 A', 172B'. An eumdem angelum possibile sit in pluribus locis simul esse, XX 451 D', 452 C, D, C, 454 A',
AXG
A\<1
456A, XXI 164D', 173C, aul econverso plures simul in eodem loco, XX 453B, D, 456D, 457D, XXI I67B', 174A. Quo- modo in eodem loco siut Deus et ange- lus, XX 453C, deemon et anima in ob- sessorum corporibus, 453C, 456A', B'. — Angelis. non ad necessitalem, sed ad congruenliam depulatur ccelum em- pyreum, XX 452D, B', XXI 156C, 157B, in quo creati sunt et eontemplationi va- cant, 349 B', vel superior aeris pars, juxta philosophos qui eis aeria tribuunt corpora, XXI 153 A', 163B, A'; et quia in eis est extensio qusedam, non male- rialis, sed virtulis et essentise, 178C, angelis superioribus majus deberi vide- tur spatium in ccelo. 178 D'. — Cf. Loctts. Motus. Girca molum angelorum erra- verunt multi, XX468A, 470B, et multse sunt opiniones, 467A', ita ut vix sint duo in hacquaistioneconcordanles,467D'. — Juxta quosdam non moventur localiter nisi per accidens, in assumpto corpore, XXI 176D, et sic eis naturaliter non com- petit localiler moveri, quum nec corpus habeant sibi proprium, 176C, nec in corporibus quae movent, includantur, ibid , sed peraccidens dumtaxat moveri possunt, innovando influentias suas cir- ca corpora et loca, 177A, B'. Sed com- muniter tenetureos moveri, sive assum- pto corpore sive non, XX 461 A, et in quantum sunt substantise spirituales, 466B', sed aliter in assumpto corpore, aliter extra, 461 A, XXI 176A, et hoc vel per accidens vel per se, XX 461 B, XXI 452D. — Cerlum est igitur angelos mo- veri, XXI 174 D, 179D', non ad indigen- tiam sui, 174A', aut creaturae, 174B', sed pro nunc ad indigentiam nostram, 174 D', quo motu prajmium merentur ac- cidentale, 174D'. Imo triplex eis assi- gnatur motus : primus metaphoricus, secundum illuminationes in eos a Deo descendentes, XX 462 D, qui iterum in circularem, rectum et obliquum dividi- tur, 462A'; secundus per tempus, secun- dumsuccessionemcognilionum in me-nte
angeli, 462C, qui a molu proprie sum- plo differt in duobus, 462D'; tertius se- cundum locum, seu de loco in locum, 463A, 467D', 468B, per diversos diver- sorum locorum conlactus, 463 D, qui eis sequivoce convenit cum corporibus, 463 B. — Angelis convenit motus per operationem, juxta Thomam, XX 463B, C, C, per essentiam et operationem, juxta Richardum, 469C, non secundum substantiam, sed per applicalionem vir- tutis, juxta Henricum, XXI 177B; an sit continuus, XX 462 D', 463 B, C, XXI 179A, et per medium, XX 461C, 463A', D', 466D', 469D, D', 470B, XXI 175B, 177 A, 178D,B', 180C, 551 B, in tempore vel in instanti, XX 462A, 464C, 465D, D', 467 B, 468 D, 469 B', 470 B', XXI 180A. Citissime moventur, quia nullam in medio inveniunt resistentiam, XXI 174 C. — In motu angelorum non diffe- runt proprie mobile et motor, XX 461 B, id est angelus ipse et voluntas ejus, 466D' ; quoad actus internos non moven- tur per locum et tempus, XXI 175B", D', quoad motus locales non mensurantur motu cceli,XX 465D,nec tempore,466C. — Cf. Motus.
Scientia. Triplici virtute prsediti sunt angeli : eognitiva, operativa et impera- tiva, XXI 514B'. — Deiformem habent intellectum, XXI H2D', et species seu simililudines rerum a formis idealibus divina?, mentis extractas, 245 A, 252 B, 254 B, sibi concreatas, 247 D', 252 A', et completas a principio, 248D', quibus intellectu simplici res cognoscunt, 113A, et quid sibi sit agendum et fugiendum, XIX 252B, ut tenet communis opinio, contra Uddlricum, qui docet eos cogno- scere per essentiam suam, XXI 246 D', in qua, tanquam omnium rerum naturas virlualiler continente, 247A, omnia su- periora et inferiora noscunt, 247 B, re- clamantibus Thoma, 248D, C, et Petro, 251 B'; ideo a phantasmatibus non reci- piunt species, H4A', nec illuminantur nisi a superiori, 114B',et cognitioeorum
ANC,
A.Nf,
quasi medimn tenet inler cognilionem Dei et hominis, XIX I80B', quia in eis differunt esse el inlelligere, ibid. — Per speeies ergo univorsales dislincte cogno- scunt quidquid sub hoc universali con- linetur, XIX 70D', sed speciebus libere utuntur, nec coguntur actu intelligere omnia quorum species habent, XXI257C, 25SD, D', 264 D, 265C, contra Durandum, qui tenet angelos se et quaecumque a cau- sis naturalibus dependent semper actu intelligere, 264 D', 265D. Insuper, sicut inaequalis est naluralis eorum virtus, XXI 261 A, ita et inaequalis eorum scien- tia, si non extensione, sallem clarilate, 261 C : superiores per universaliores for- mas cognoscunt, inferiores per formas magis particulares, 246D, 250 D, quibus formis universalioribus superiores per- fectius et plura cognoscunt, 250 D', per- fectius et plura possunt, 251 A. — De- mum, quum luxdicantur, XXI 286C, D', 297 A, et quidem multipliciter, 295 D',
296 B, D, cognitio eorum recte dicitur dies, 297 A', 298B', et quia indie distiu- guere est mane et vespere, sic et in angelica scientia, 297C, A', 298C, ita ut sit in eis cognitio matutina, qua scilicet in Verbo coguoscunt res, 296C, 297B, et Verbum ipsum, 298 C, et vespertina, qua res cognoscuut in proprio genere,
297 B, B', 298C, quae amba? in ipsis simul habentur, 297 C, 300 B, nec differunt nisi quantum ad modum cognoscendi, 297 D, 299 B, et cognitionis qualitatem, quia decoloratior est vespertina, 297 D, clarior matutina, 298 B. Quae enim in Verbo cognoscunt, uno actu cognoscunt et indesinenter, XXI 263D, 264 C, quae per species, successive nee indesinen- ter, 263 C, 264 C, sed sine motu, 264 A', contra Durandum contendentem eos uno actu intelligere quae naturaliter norunt, 265 B, alio actu quae sibi revelanlur, 265 B, D; quae in Verbo vidcnt, plura siinul videre possunt, XX 462C, quae per spe- cies norunt, plura simul non cogno- scunt, 462 D'. — Cf, Species.
An a principio cognitionem habuerint matutinain, XXI 2951)', negant quidam, loqucndo de proprie matutina, seu in Verbo, qiun ad statum Beatorum perti- nere videtur, 296C, D', 299B', C, 5301), affirmant alii, loqucndo de improprie matutina, seu per species a Verbo acce- ptas, 296C, 299B', 300D', 301 B, quae an- gelicae naturae videtur naturalis, 297D', 300 A', D'. Sed omnes, juxla Parisiensem, in perfecta scientia creati sunt, id est oinniumnaturalilerscibilium,XXI262A, A', ita ut nunc oinnia sciant, praeterita, pra-sentia et futura, 261 D, usque ad nu- merum arenae maris aut gultarum plu- viae, 261 C, 262 A', praeserlim quum id jamdudum scire potuerunt et debuerunt sive revelalione sive experientia, 261 B', 262 A; verumtamen eorum scientia duo- bus limitata est, 262 D. — Deum natu- rali virtute non cognoscunt per essen- tiam, XXI 266A, C, B', 268A', D', 269C, seu per speciem, 266 C, nec per vestigia creaturae, XIX 235 D', aut ex notitia creaturarum, 236C, sed per aliquem ejus effectum effluentern in eorum intelle- ctum, XXI 266C, B', XXII 252B', id est per similitudinem infusam aut acquisi- tam, XXI 283A', B\ propriam naluram considerando, 266C, 267A, 268D, D', 283A', itero, juxta Scotum, cognitione abstractiva distincta, 267B, per speciem innatam, 267 C, A', contradicente Cartu- siano, 271 B', quia ipsis connaturale est cognoscere naturas quae in maleria non sunt, 268D. Deum ergo naturaliter co- gnoscunt per speculum, etsi non per aenigma, XXI 266D, visione media inter visionem vialorum et Bealorum, XXII 253 A. An eum prius norint quam se ipsos, XXI 272B, 284 A, aut certius, 284B. — Se ipsos per essentiam cogno- scunt, XXI 253A, 257B, 259C, 266 C, 268C, habitus proprios per ipsos, non per speciem, 253 B, concivcs liiplici mo- do,255D',per effeclum,255A,in Verbo, 255D, et in proprio genere, 255 D, A', per speciem acceptam a specie angeli,
ANG
38
ANG
2o5B', 266 C', et per conversionem co- gnoscentis supra cognitum, 255C, cete- ra per species rerum, 253 C, sive con- creatas, 253 D, sive a rebus acceptas, 253 C, vel, ut vult Durandus, per ipsa- rum rerum praesentiam, 257 C, vel per habitum scientialem, juxta Henricum, 258C, 259A, A', vel per proprias ratio- nes et species distinctas, 260D, secun- dum Scotum, 260 C. — Singularia et mate- rialia eos cognoscere certum est, XXI 252D, imo de fide, 249B, sive in specie- bus concreatis, 246B', 250C, 252B, nihil accipiendoarebus,juxtaquosdam,245B', 247D', 263B', sive ex causis generalibus, ut malunt alii, 249D, aut projiciendo lumen intellectus in inferiora, 251 D', 252D, 256A, aut ex applicatione forma- rum universalium ad particulare hoc, 247D, 249A', 252A', 254D', 530D', aut ex conjunctione universalium formarum ad determinandum particulare, 249 D', 252 B', 254 C, vel mediantibus formis nec pure universalibus nec pure parti- cularibus, 252C, vel speciebus modo concreatis modo a rebus acceptis, 249B, 252 A, 253 D, 254 C, vel demum per ra- tiones proprias, 530B'. Utrum prius in- telligant, universale an particulare, XXI 272B. — Cf. Singularitas.
Angeli visione corporali nihil vident, ne in assumpto corpore quidem, XXIV 265C, ideo naturali cognitione non vi- dent corpus Christi in Sacramento, sed beata, 265 D, 269B; quae fidei sunt, non norunt naturali cognitione, sed super- naturali, 265D. — An et quatenus co- gnoscant futura, XXI 253 B', vel quae sunt ex libero arbitrio, 246B, vel habitus naturales aut gratuitos, ut justitiam, 256B, et gratiam, 256 D, vel cogitationes hominum, 463A'. — In scientia naturali proficere nequeunt, XXI 562C, nec in cognitione Dei per visionem, 563 A, nec in cognitione rerum in Verbo, 563C, sed in scientia experimentali crescere possunt, 562 D', item in cognitione rerum in se ipsis, 563C, et in scientia myste-
riorum, 262 D, 563 A; an ex hominibus aut eventibus de divinis mysteriis ali- quid discaut, 561 B', 562 A; an et quate- nus Incarnationis mysterium praecogno- verint, 561 C, 562 C, 563C, 565C. — Cf. Cognitio.
Nomen. Vel ex naturalibus nominan- tur, et sic uniformiter quibusdam gene- ralibusnominibusdesignaripossunt,XXI 486A, vel ex gratuitis, et sic diversi di- versa nomina sortiuntur, 486D, vel ex naturalibus et gratuitis simul,et sic quae- dam nominahabentcommunia, quaedam propria, 486A'. — Cf. Gabriel, Michael, Baphael.
Numerus. Augelos infinitae esse mul- titudinis impossibile est, non ex parte Dei, XXI 230A, sed ex incapacitate crea- turae, cui non competit ullo modo infi- nitas, 230B. In his ergo est numerus, non discretus, sed transcendens, XXI 232A,Deo finitus, nobis autem infinitus seu indeterminabilis, 231 B'. — Ideo er- raverunt philosophi, docentes tot esse angelos quot orbes, XIX 86 D, D', XXI 231 D, vel motus cceli, XIX 86 C, XXI 231 D, 233B', 235B, 236A', vel quot spe- cies sensibilium rerum, 233A, aut cer- tum eorum numerum determinare prae- sumentes, 230 C, 354 B', 360 B, 362 C. Unum dumtaxat pro comperto habendum est, eos inaestimabilis esse multitudinis, XXI 230B', 232A', 233C, tum ad multi- plicem hominum utilitatem, 234D, tum ad majus ccelestis curiae ornamentum, 234C, et probabile est tanto eos numero res sensibiles superare, 230D', 231 B', 235 C, quanto ccelestiaeas excedunt ma- gnitudine, 511 C, 525A, et multo plures esse cunctis hominibus, 236 D, 511 D', contra nonnullos, 230A', 236A, et tanto plures in quolibet choro, quanto altior hic chorus, 236D, 511 C. An ipsi suum cognoscant numerum, XXI 235D. — In angelis numerus non addit quid positi- vum, sed tantum rationem indivisibili- tatis seu negationis, XXI 234C.
Ordo. Juxta quosdam omnes angeli in
AN(i
30
ANG
quadam aequalitate a Deo processorunt, juxta alios, quodam gradu ct ordine, XXI 136 B', ul ex corum varielate augeretur pulchritudo empyrei, *228A; in bonis igitur est ordo in naluralibus abexordio institutus, 218D, et in gratuitis, proprio merito acquisitus, 22!) D, in malis ordo naturee dumtaxat, 218 A'. — Esse in angc- lis species suadet ratio, quia mullum inter se differunt, XXI 218A, et alias minus jucundc viverent, 220B; sed quot. species, incertum est, dicentibus aliis orn- nes unius et ejusdem esse speciei, 220C, 221 D, quia omnes aequalis sunt essentiae, 226D', et paris simplicitatis, 228B, dif- ferentes dignitatibus et officiis tantum- modo, 221 D, quorum opinio modici est vigoris, 228D, et ceteris debilior, 229A; aliis, tot esse species quot individua, 220 D, C, 221 A, quia nec in essentia nec in attributis sunt aequiparandi, 222C, sed inter se differunt quasi diversi gradus ejusdem naturae, 222B', imo quia impos- sibile est incorporales ac per se subsi- stentes substantias sub una contineri spe- cie, 220 A', 221 A, quum individuorum multiplicatio in specie veniat. ex mate- ria, 220 D', quae opinio praesumptuosa videtur, 220A, et a multis rejicitur, 223B, 224C, 225D, 226A', imo Parisiis damnata est, 225B', et deserenda, 226D, 229A; restat ergo tertia, tot esse species quot choros, quia universi ejusdem chori angeli ejusdem sunt speciei, 218C, 220D, 221 C, etsi fortasse non ejusdem speciei specialissini£e,229A,etha3c rationabilior videtur, 229A, magis Sanctorum dictis consona, 225 C, et divinae sapientiao congrua, 229B'. — Item in angelis opli- me ponuntur hierarcbiae, XXI 474 C, quia etsi omnes immediate videant divi- nam esseutiam, mysteria gratia? non nisi per revelationem norunt, 475B, quam alii aliter recipiunt, 475C, et in qualibet hierarchia tres chori, ad vitandam con- fusionem, 481 A'. Ceterum eorum officia et distinctiones imperfectissime cogno- scimus, XXI 482B, et quol sint in quoli-
bet ordine personae, penitus ignoramus, 482A, 488A. — Omnes ejusdem hierar- chiao angelos, aequalcs censet Parisien- sis, XXI 497D', omnes ejusdem chori, putant alii, 508 C, D, sed communius negatur, quia etsi omnes unius hierar- chiae quoad modum accipiendi illurni- nationes divinas conveniant, 507C, et omnes unius chori in actu ordinis sui, ibid., non omnes a?qualiferdonum com- mune participant, 507 D', nec omnes actum ordinis pari virtute exsequuntur, 496C, nec a?quales sunt in naturalibus et gratuitis, 508 A, B', in scientia, potentia et voluntatis perfectione, 50SB, ita ut in toto coelo non sint duo ejusdem celsitu- dinis, XXIV 481 A'. — Post judicium re- manebunt hierarchiae, XXV 363 C, et chori, saltem quoad dignitatem, 16D', nec omnis tolletur inter angelos praela- tio, 363A'. — Cf. Chorus, Hierarchia.
Quum omnis hierarchica actio in trans- fusione scientiae consistat, XXI 502 C, actus hierarchici, etiam inter angelos, sunt purgat.io, illuminatio et perfectio, quae unum et idem sunt, 500A, C, scili- cet remotio ignorantias, 499A', C, qua laborare possunt angeli, 499D', 503B, et assumptio scientiae, 500 C, 502 D'. — Purgari ergo dicuntur angeli, non a cul- pa, XXI 499A', sed ab ignorantia, quae est dissimilitudinis causa, 499 B'. Licet enim omnes divinam videantessentiam, XXI 501 A', non ideo in ea vident uni- versos ejus effectus, 503B, XXV 382 D, nec omnia sciunt quae Deus cognoscit scientia visionis, sed alii plus, alii minus, 41SC, et quamvis puram habeant noti- tiam de his quae cognoscunt, non sequi- tur eos de ratione cujuslibet agendi ha- bere notitiam, XXI 499D', nec omnes de his immediate illuminantur, 503D; id- circo superiores qui haec melius norunt, 505B, inferioribus manifestare possunt, 503 D, et manifestant quantum valent, 504 D', 505B, XXV 418 A; et quum infe- riores ab ignorantia purgantnr. XXI 500 D', simul et illuminantur; 500D', e't
AXG
'iO
ANG
perficiuntur, 501 A. — Similiter angeli infimi cum supremis ecclesiasticae hier- archiae conuectuntur, XXI 155B', quibus superiores sunt, 460 A', 481 D', 562A, eosque purgant, illuminant et perficiunt, 482A, 488B. — Angeli enim speculi ha- bent naturam in recipiendo, lucis in agendo, XXI 252A, et sic formas intel- Hgibiles ut specula recipere possunt, ut lumina imprimere, 255A'.Quomodo illu- minet angelus augelum, XXI 501 B', 503A', 504C, 505C, 506D, A', 528C, aut hominem, 503B', 505C, 506C, 525 A'; an et qualenus pateat eorum conscientia ad invicem, 531 B', 536B, 538A; an et quomodo loquantur ad invicem, XIX 430C, XXI 530A et seq., 531 A' et s. — Inter se intima conjuncti sunt ami- citia, XXI 559 C, sed quia omnia Dei judicia perfecte uon norunt, de his quan- doque diversa sentiunt, 55SD', et inter se discordare videntur, 559 A, D, non quidem formaiiter in ralione volitorum, sed materialiter in volito, 560 A, et sic dicuntur inter se pugnare, 559A, ut. olim angeli Persarum et Judaeorum, 558B et s. — Cf. llluminatio, Loculio, Perfe- ctio, Purgatio.
Conversio. Angeli in naturali perfe- clione et beatitudine facli sunt, XXI 284 D', qua et Deum per effectum aut quamdamsimilitudinemvidebant,283A', et omni malo carebant, 283 D', et perfe- ctam propriae speciei operationem exer- cebant, 285B, sed non in beatitudine et perfectione superuaturali, qua divinam viderint essentiam, 283C, 285C, et in hono fueriut confirmali, 284A, D, C, et beatitudinem hanc boni angeli me- rueruut, 283C, 284 A', 285A.'— Item certum esteos in gratia gralis dalacrea- tos fuisse, XXI 287 C, 288 D', 290 C, 291 A, ita ut a principio fuerint sine vilio et innocentes, 287 C, D, 290D; an aulem in gratia sanctificante, variae sunt senten- tiae, negantibus quibusdam, quia ad gra- tise receptionem exigitur motus volun- tatis, 289 A, D', XXII 267 D, et insuper
nullus eorum corruere potuisset, XXI 286A, quum naturae angelicae haec sit dispositio ut ei quod amplectitur totali- ter adhaereat, S87B, 289A, A', affirman- tibus aliis, quia hoc magis videtur boni- tati Dei congruens, 288 B', 289 D, 290 B', et Sanctorum dictis consonum, 286 D, 287B', D', 288B', 290A, quibus consentit Cartusianus, 291 C. Ideirco vel, juxta quosdam, sine mora in natura et gralia simul conditi sunt, XXI 286C, 287 C, 290 C, 296A, sequali, 290C, aut inaequali, 291 C, vel, juxta alios, interveniente mora, naturae superaddita est gralia, 287 A, C, 290 C, 296 B, C, quam alii bene utendo natura meruerunt, alii minime, 291 A. — Omnes igitur creati sunt boni, XXI 238 A, sed bonitate non confirmata, 241 B', et inter creationem et confirma- tionem necessario fuit successio cum vel sine morula, 241 B', 242B. — An tunc magis dilexerint Deum naturali di- lectione quam se ipsos, negant quidam, vel quia licite potest quis naturaliter suam diligere conservationem, etiam su- pra Deum, XXI 272C, vel quia uno et eodem naturali concupiscentiae amore diligimus nos et quidquid diligimus, 275A, 276D', vel quia amare Deum super omnia est perfectissimus actus jusliliae, quigratiajadscribendusest, 274 C, 275 D', 278B; affirmant vero alii, et melius, 277 B', 280 B', quoniarn hoc requirit recta creaturae dispositio, 275 B', 278C, sive agatur de ainore concupiscentiae, 277A', 278 A', 279 B, B', sive de amore amici- tia?, 275 B, 277B', 278 B', quantum dari potest amicilia inter Deum et creaturam, 279 C. Nec sic diligendo Deum se fruiti sunt, XXI 273B', vel se sibi fiuem con- stiluerunt, 273C, nec simoniace egerunt, 274B, aut inordinate, 275C. An et quo- modo se invicem dilexerint, superiores, aequales et inferiores, XXI 276A', 278C. — An fidem habuerint, et quamnam, XXIII 409C et s. — Cf. Conversio.
Angeli boni suam perseverantiam non praescierunt, nec naturaliter, XXI 292 A,
am;
'i
\Mi
quia de possibilibus non habetur scien- tia, 292 B, I!', nec per revelationem, alio- qui ante culpam fuisset in aDgelis di- stinclio, 292C; similiter malorum ca- sum non praescierunt nec ipsi mali, 292A, B', 293A, B', nec boni, 294C; sed omnes se ad beatitudinem vocatos scire poterant, 292B', et bujus habere fidem, 293B, C, et spem, 293A. — Au, quomodo et quando suain meruerint beatitudinem hon constat, XXI 339 A', XXIII 322 A, C, 329C, 330 B, quia ex Scriptura nihil eruitur manifestum, XXI 334 A; com- muuis tamen est sententia, contra pau- cos, eos felicitatem meruisse, quia prae- mium praesupponit meritum, 332 D', 334B', 335A, C, 340A', XXIII 334A', D'. Haue vero meruerunt, non pei' obsequia homiuibus praeslita, XXI 333 B, quia htec praeslanl jam in termino positi, 334 B', 335 A, et dalo quod nou fuisset homo, bealitudinem aeque meruissent, 335B, iusuperquia per talia non meren- tur nisi praemium accidentale, 338 C, 334 D', sed per conversionem ad Deum in principio, 333A, ita quod in eis me- ritum praecessit praemium, sive natura et causa, ut tenent quidam, 333 A, Tho- mas, 334C, Bonaventura, 335C, et alii, 336B, qui idcirco nullam ponunt moram iuter angelorum creationem et confir- malionem, 338B, sive etiam tempore, ut volunt Durandus, 335D, Scotus, 338 D, Henricus, 339D', et quandoque Thomas, 336A', qui in his sibi contradicere vide- tur, 336 D, et hi propterea dicunt neces- sario intercessisse moram, 33SC, 340A, imo plures moras, 338 D, quoniam an- gelos uniformes creatos in stalu naturae, deinde uniformes gratia donatos, opor- tuit demum merendo vel demerendo separari, 339 A, 340 A, B'. Sed quidquid sit de his, brevissimum eis constitutum est tempus ad merendum, XXI 372 A', 375 B, B', quo transacto statim praemium acceperunt, 372C, D'; et a quibusdam separati dicuntur prima die, quando di- visit Deus lucem a tenebris, 333D', ab
aliis secunda die, quum facta est sepa- ratioaquarum, 333 B', quapropter secun-
d,i die specialiter I orantur ab Eccle-
sia, 287A, 333 A', D'. — Ad hoc aulem ul ad Diuiii converterentur meritorie, gratia indiguerunt gratum faciente, XXI 3301)', 331 C, B', D', 332C, I), non autem gralia gralis data, 330D, 332D, quia ex merito liberi arbitrii sufficieuter se pa- rare poterantad receptionem gratiaegra- tificantis, 330B', 331 C, B', D', contra Albertum requirentem gratiam coope- rantem, 332B. Ad conversionem igitur angelorum tria concurrerunt, liberum arbitrium, inchoando, XXI 331 B, C, B', gratia gratificaus, meritum tribuendo, 331 B, D, B', gratia consummata, perli- eiendo, 331 B, D, C, qua? tria simul fuisse videntur, 331 D, B'. — Cur aliis slanti- bus, alii peccaverint, XXI 326B'. Quo- niam stelerunt multo plures, XXI 347C, iu angelica natura malum ut in paucio- ribus invenitur, XX 500A". — Cf. Dae- mones.
Quoniam immobiliter apprehendit an- gelus per intellectum, non per discur- sum, voluntas ejus volito immobiliter haeret, XXI 376 A, et se totam et immo- biliter convertit ad quod semel se con- vertit, H2C, 116C, 337B', 339B', 373D, 374 D, 376C, B', ideo post conversionem vel aversionem confirmalur in bono aut in malo, sicut homines post mortem, 375B. — Boni ergo in bono sunt confir- mati, XXI 390B', tum quia in ipsis po- tentialitas tota ad actum redacta est, 390 C, quidquid dieat Udalricus, 392B', 393B, tum quia eorum voluntas ultimo fini conjuncta est, 391 D', 392C, tum quia ad beatitudinis rationem pertinet securitas, 391 D. Nec peccare possunt, XXI 514 A', 515 B, non natura, sed gratia, 305C, non carentia liberi arbitrii, 391 D, 393 A' et s., 513 C, quum intellectum habeant et voluntatem, 516 C, sed quia Deum per speciem videntes, ad ipsum necessario afficiuntur, 391 B, quum in ipso sit ratio totius boni, 391 B', extra
AXG
42
ANG
quod nihil remaneat desiderandum, 391 C. Nec possunt velle nisi bonum et bene velle, XXI 392A, quia in bono per gratiam et gloriam contirmantur, 392C, C, 393 C, nec in eis cadere potest ullus error, nescientia aut inconsideratio, 394 C. Et quia nullam in se habent reni- tentiam, se toto posse ad Deum conver- tisse creduntur, XX 23 A', D', et sic qui excellentiores fuerunt natura, excellen- tius etiam ad Deum se converlerunt, XXI 229 D, XXIV 131 B, et excellen tiores etiam facti sunt gratia et gloria, XX 20D', XXI 229D. 337C, XXIV 130A'. Verumtamen, etsi cujuslibet vires in perfectionibus naturse et gloriae in sua sint ultimitate, XXI 475C, contra quosdam, 561 A, et perfecti sint quantum sinit eorum activa capacitas, perfectiores esse possent, 562A'. — Similiter mali in malo obsti- nati sunt, XXI 371 A, ita ut vere pceni- tere non valeant, 371 B, 373 B, nec ad gratiam gratificantem se disponere, 371 D, quia eis deest pariter et voluntas, 371 B, 374 B, et gratia, 371 C; eorum er- go peccatum multis de causis irremissi- bile est, XXIII 33D', nec, angelo lapso, angelicam naturam assumi decuit a Deo, 33 D'. — Cf. Arbitrium, Confirmatio, Daemones.
Officia. Angelorum, utpote intellectu- alium substantiarum, operatio propria, tam naturalis quam supernaturalis, est contemplatio, XXI 349B', sed ipsis com- mittitur cura inferiorum, et haec quae in corporibus fiunt, eorum ministerio pa- trantur, XXV 249 D', propter quod admi- nistratorii dicuntur spiritus, XXI 519B, 524A. Sunt ergo adsistentes et mini- strantes, XXI 526 A', non omnes mini- strantes, 519 B, nec simul adsistentes et ministrantes. 520A', sed alii adsistentes. alii ministrantes, 519D', 526A'; indesi- nenter et sine fatigatione operantur, 5I4C, et circa Deum moventur, 515A', sed circa corporalia aut exteriora non semper occupantur, XX 460 A; nec mi- nuitur eorum felicitas, quum in terris
circa nos versantur, XXI 351 C, vel ad tenebrosa loca mitluntur, 353 A. Qui sint adsistentes, XXI 524A', D', qui mini- strantes, 524D, D', 526B', et quot, 524C.
— Omnes Deum immediate contemplan- tur, XXI 525 C, a Christo illuminantur, 563D, et a B. Virgine, 564A, quapropter in Christum et B. Virginem prospicere desiderant, 564B ; quomodo Christum spiritualiter manducare dicantur, XXIV 234B. — In inferiora non liberam do- minationem, sed ministerium accepe- runt, XXI 323C; eis ergo non competit creare, 62A', quidquid contra dixerint haeretici, 62 C, nec miracula proprie sumpta facere, 421 C; miracula autem late sumpta facere valent, 420D', quia propria solertia ex causis naturalibus majores vel insolitos obtinere queunt effectus, 420C, 422C. Item corpora hu- mana veraformarenequeunt, XXII 143B', quia opera naturae facere non valent nisi applicando activaet passiva, 143C; ideo nec corpus Adae de terra efficere potuerunt, 143 B, 145B', nec ex costa ejus corpus Evae, 143D, 163C, 164C, nec corpora possunt ad aliquam formam transmutare, nisi adhibitis quibusdam seminibus, 145B', 164C, nec in resur- rectione generali corpora animabusreu- nire poterunt et glorificare, XXV 249D'.
— Eos ccelestes orbes movere non repu- gnat, XXII 68C, 71 D', 73C, 74D, 75 A, 77 C, quia corporalem creaturam per spiritualem regere solet Deus, 67D', 71 D', imo nec plures angelos eumdem orbem, 68C; sed orbium motores suntdumtaxat, non formae aut animae, ibid., et quamvis eos moveant, non principaliter ad hoc facti sunt, XXI 232 A', nec sunt omnes orbium motores, 234A. Per utrum me- diatius moveant, voluntatem an intelle- ctum, XXI 435A', XXII 79B. — Cf. Ad- sistentia, Ministerium, Orbis.
Exsecutores sunt providentiae Dei circa electos, XXI 545B", 546C, et quodam- modo dicuntur facti propter homines, quia eos juvant, 106A', H2B', multipli-
A\"G
AXG
citer. 521 A', et sic ordinati simt, tam boni quain inali, nt ministerialiter co- operentur electorum saluti, 349D. — Eos ergo ad homines milli conslat, XXI
520 C, sive a Deo sive a superioribus angelis, 519D', sivc bonos sivc malos, 520B, ad bencplacitiim Dei ct salutem electorum, 520B', 526B; qui aulem mit- tantur, 520C, 521 B, 526 A, el ad quae mittantur, 520B', 526 B, incertum est,
521 B, 523A. An sic missi illius tantum doni exerceant actus a quo denominan- tur, XXI 526 C. — Eorum ministerio fiunl communiter prophetic;p revelalio- nes, XIX 62A, 88D, XXI 462A, et nobis exhibentur divinae illuminationes, XIX 574A', qiuedam enim revelare possunt, sive de ordine voluntariorum, quae acui- tate ingenita perceperunt, XXI 409 D, sive de ordine mirabilium, quaa revelan- te Deo noverunt, 409 A'; item et appari- tiones, XIX 574B, 575 B, A', XXI 462 A et s., sed quoad exlerius signum tantum, non quoad gratiam interiorem, XIX 574 A'; unde non ipsis sed personae mittenti tribuuntur apparitiones, 574 C, D', 575 A, cujus sunt tantum vicarii, 575D; sic apparentes vocantur nihilo minus Deus, XXI 462D, D'. Quomodo appareant, se- cundum virtutem, an secundum substan- tialem praesentiam, XX 458 B; quomodo sic ut ab uno videantur, non ab altero, XXI 443 C De apparitionibus angelicis in formis sensibilibus, juxta Parisien- sem, XXI 456D', 457 D. — Cf. Apparitio, Missio.
Eis pariter compelit potestas guber- nandi et custodiendi homines, tum a natura, XXI 544C, tum a gratia, 544D'. Unicuique ergo viatori deputatus est angelus, XXI 547A' et s., quieum custo- diat diligenter, 543 C, quoad corpus et animam, 544 D, 553 A, et insuper plures alii coadjutores, XXIV 481 B. — Angelus custos tam in partem superiorem quam inferiorem animae agit, XXI 544 A', tam in cogniti vam quam in affecti vam, 544 B', sed non aufert libertatem, nec proinde
universa impcdit pcccata, 543C; facit lanien quod in se cst, 544A, nc fallatur inlentio Dei, 5MB. Cur visibililcr non apparcat homini, XXI 545D'. — Intra quaecumque corpora illabi possunt an- geli, XXI 460C, intra limites scilicet quantitatis, non essentiae, 459A'; sed animabus illabi nequeunl, 459B', 460A, 461 C, et eas ab extra movent, 459 B', illuminando intellectum, 460A. Volun- tatem directe movere non valent, XXI 409C, 410D, 459 A', sed in intellectum influere possunt, 410 A, B, D, 459 D, 463 C, et cogitationes bonas menti suggerere per modum immittentium, 410D', 463 C, seu potius incentorum, 411 B, meatus intelligentiae ab impedimentis liberando, 411 C, lumen suum applicando ad phan- tasmata, 412 D, 463 B', vel simpliciter species a Deo acceptas intelleclui hu- mano objiciendo, 411 B', 412 B', contra Thomam, 412 C. Item in sensus exterio- res et interiores possunt species sensi- biles et imaginarias imprimere, XXI 408D, C, 409D', 459D, in hominibus vel in brutis, 408D, propternaturaeexcellen- tiam, 409C, et sensus duplici modo im- mutare, 447A, ultra modum naturalem, 408C. An et quomodo valeant affectum nostrum accendere, XXI 521 C, 525 D, et animam illuminare, 522B ; an in his falli et fallere possint, 408D'. — Cf. Cu- stodia, Illuminatio.
Fruendo Deo nihil merentur, XXIII 321 D, sed ministrando proficere possunt, non quoad praemium essentiale,XXI334 B', 561 B, sed quoad accidentale, 333 C, 334 D', et scientiam, juxta quosdam, 562C; aureolam tamen nunquam me- rentur, XXV 442B', 443 D'. — Non judi- cabunt cum Christo in fiue steculi, quia cum eo non conveniunt natura, XXV 363A, nec proprie judicabuntur judicio discussionis, sed retribulionis tantum, 364 D, quia de bonis per se procuratis augmentum accipient gaudii, 364A', 365D'. — Post judicium ab officiis ces- sabunt quae ad viatorum utilitatem ordi-
ANl
44
ANl
nantur, XXI 51 2 C, C, XXV 365 A, non autem ab aliis, XXI 512D, et erit perpe- tua inferiorum a superioribus illumina- tio, 512B', 513A. — Cf. Praemium. ANIMA. Origo. Circa originem animarum multipliciter erraverunt philosophi, as- serentes eas in principio simul creatas, XXII 141 B, vel in stellis comparibus col- locatas esse, 140A', unde sponte descen- dunt in corpora, 141 D', vel in ccelo pec- casse, et inde in corpora detrudi velut in carceres, 140A', efsic multoties re- incarnari, 142D, quae omuia irrationabi- lia sunt, 142A, B, D. Similiter, quum anima rationalis sit simplex et indivisi- bilis substantia, a traduce non est, XXII 182 A', 184D, 385 C, nec ab anima gene- rantis produci potest per divisionem, 182A', aut causalitatem, 182B', nec in semine generantis est actu, 172D, aut virtualiter, 172A', nec e potentia mate- riae educibilis est, 182C, nec successive evolvitur, 172 A'; restat ideo ut ab extra sit, 182D', non a virtute creata, aut cau- sis secundis, XXI 47D, XXII 140D', sed a Deo immediate, 142B', qui eas non si- mul ante corpora creat, 141 C, D, D', sed sigillatim, 140D, in corpore et cum cor- pore, quiainfundendo creantur et crean- do infunduutur, 140B'. — Quomodo di- catur terminus generationis, XXII 141 D. — Juxta quosdam ad eductionem ejus cooperatur virtus cceli empyrei, XXI 158B'. — Cf. Adam.
Anima in se ipsa. Natura. Quidquid dixerint quidam,anima rationalisnon est divina essentia, XXII 125 A', nec sub- stantia separata, humanaementiunitame- diantibus phantasmatibus, XXV 258 B', nec materialis substantia, XIX 410D', XXI 197B, XXII 125C, 126A, nec virtus organica, sed substantia simpiex, imma- terialis, 131 A', incorruptibilis, immorta- lis, 131 C, ut multis probatur argumen- tis, 148 D', in se inferiorum naturalium formarum perfectiones includens, et in- super immateriales vires habens et di- vinas actiones, 131 A, quae corpori uni-
tur tanquam forma substantialis, 129B'. — Ab anima brutorum differt, quod in- tellectiva est, XXV 258 A', incorruptibi- lis, 257 A', et nullum contrarium habet, 258C; ab intelligentiis, quia non impri- mit in res nisi movendo eas, XXI 159 D', ab angelis multipliciter, H2D', 115 A', quia nempe est creatura maximae poten- tialitatis, quae in umbra intelligentiae producta est, 115B, minus incorporea quam angelus, quum nata sit corpus vi- vificare et informare, H3A', et unibilis sit corpori, H3B', D', 116B, 513D', ac proinde conjungatur continuo et tempo- ri, 114A', minus quoque intellectualis, quia potentialem habet intellectum et inquisitivum, H3A, H4B', H7A', C, ab inferiori informatum et illuminatum, H4A', et a phantasmalibus sumentem inteiligibiles species, 114A', 116C, pro- pter quod aptius dicitur rationalis quam intellectualis, 115B, 513 C, quia item illuminationem divinamnon nisi secun- da seu ultima receptione percipit, 114B', 516D', demum quia non converlitur ini- mobiliter, sed cadere potest et resurgere, M2B', H6C. — Ab angelo igitur differt non numero tantum, sed specie, XXI H2D', 113C, 115A', imo et genere se- cundum Albertum, H3C, et species est, 115C, etsi non tam proprie quam homo et angelus, H7D; et quidem in quantum habet esse absolutuin, species est quae- dam, in quantum forma est alterius, principium seu pars speciei, H5A', non tamen sicut formae inferiores, quae inse- parabiles sunt, 201 A'; separata vero, species est, non actualiter pars speciei, 201B'. — Quid inter animam et spiri- tum, XXIII 78A. — Cf. Angelus.
Diynitas. Anima ralionalis ad imagi- nem Dei dicitur facta, et ad similitudi- nem, XIX 288C, sed diversimode, 288C, 289 B', 290 A, et in ea multiplex est ve- stigium et imago Dei, 241 B', 437A, non unius tantum personae, sed totius Trini- tatis, 245 D', 267B, quamvis a multis non percipiatur, 255A. In ea enim et
A.M
AM
iiniias esl essentiao et Irinilas virium, XIX 263 C, memoria scilicet, intelligen- lia et voluntas, 234D et s., 233C, vel potenlia, sapientia el amor, 266B, vel vita, apprehensio et aiTeclio, 266D. El quanto magis virtutibus perficitur, tanto nia^is assimilatur Deo, XIX 267 C, el in finali felicitate simillima ipsi erit, 266 1)', 267A'. — Nobilissima est formarum ac animae cceli simillima, XXI 1081), adeo corporalem naturam transcendens, ut non nisi corpori perfeclissimo et ccelo siinillimo per separationem a contrarie- late unibilis sit, 108C, ideo nec cuilibet corpori animali conjungi apta est, XXII 137C, 138C, nec elementari, XXI 446C, nec mixto, 446 D, sed humano tantum, 446C, quod alia universa aequalitate com- plexionis superat, 108A', ut insuper vir- tutem habeat a materia prorsus immu- nem, id est intelleclum, 108D'; et quo- dammodo dicitur finis naturae inferioris, quae ad eam ordinatur, 106 B', et eam appetit, H2A, M3B', sed in ordine in- tellectualium substantiarum infima est, 109 C, et ultimum locum tenet, uti ma- teria prima in ordine rerum, 111 C, H6A, B', tam propinqua materialibus, ut a corpore possit participari, 116B,C, sine quo plurimas non valet exercere actiones, H2C, et quo aliquo modo in- digetad acquirendam scienliam et virlu- tem, HIB, 117C. — Angelo ergo inferior est, XXI 112 C, et licet habeat intelle- ctum, inter intellectuales substantias non ponitur, quia intellectualitatem non habet per propriam naturam, sed per quamdam participationem, 117 B, de- fective et obumbrate, H6B, unde quse cognoscit, non subito intuetur, sed per inquisitionem novit, 117A, nec cognitio ejus intellectualis est, nisi in princi- pio, quia prima principia statim appre- hendit, ibidem., et in fine, quia ad inteiligentiam rei terminatur, H7B,— Proprie ergo rationalis est, XXI 116 B, et dicitur quasi horizon el continium corporeorum et incorporeorum, 109C,
superiorum el inferiorum, 419 B'. — ('/'. Angelus.
Omnes a sua crealione aequales sunt quoad essentiam, XXII 434 B', 433 C, 436 A, quoad dona gratuita inaequales, 433B, 436 A; quoad dona naturalia, ui memoriam et intellectum, aequales sunt, juxta Thomam, 434 IV, et Durandum, quia forma substantialis non recipit ma- gis et mintis, 436A, nec alia alii praestat nisi ex diversa corporis dispositione, 434 B', D', inaequales vero, juxta Bona- venturam, 435 A', et alios, quia in spiri- tibus est inrequalitas, 434 C, nec a cor- pore venire polcst, quum corpus sit ad animam, non econtra, 433 B', et saepe in infirmioribus corporibus praestantio- res sunt animae, 433A, 436C; verumta- men etiam ad vimintellectivam multum confert corporis dispositio, XXI 157 B, XXII 435C, imo et locorum, XXI 157 C, ad vires inferiores vegetativae et sensiti- vae, organorum perfectio, XXII 436B. — Etsi ergo omnes ejusdem sint dignitatis specificae, XXII 226C, ex unione cum corpore dispositionum inaequalitatem contrahere videntur, 225D', 226B, D, et etiam in statu innocentiae fuisset inter eas inaequalitas, 226 D.
Simplicitas. Etsi essenlialiler sit in- corporalis, XXI 197 D, et ex nulla ma- teria, 197 B, corporalis dici potest re- spectu divinae simplicitatis, 187 D, 197 C, el quia definilive est in loco, 197A'; imo an prorsus immaterialis sit et incor- poralis, incertum est, XXV 473 B. — Magis composita est quam formae infe- riores, XIX 405 D, et multiplicem habet compositionem, 405C, ex essentia et ex- sistentia, potentia et actu, 410D', exquo est et quod est, 402A', D', 403B', 404B', tanquam ex essentialibus principiis, jux- ta Albertum, 403B', ex materia spirituali et forma, juxta nonnullos, ibid. — Tres habet vires, rationalem. concupiscibilem et irascibilem, XXIII 521 C, quarum ob- jeclum est verum, bonum et arduum, 448A', tres item potentias, memoriam,
ANI
46
ANl
intellectum et voluntatem, XIX 255 C, quae ad eam referuntur sicut partes ad totum potestativum, 270 B, 278 D, C, 279A, non aggregatum, 279A', 283B', nec operatur nisi per has potentias, 278C; verumtamen non est ipsa sua po- tentia, 278 A', sed juxta veriorem sen- tentiam, a suis potentiis diversa est, sicut substantia a suis accidentibus, 278C, C, 282B, contradicentibus tamen nonnullis, 277 B', ut Parisiensi, 279A', et Richardo, 280D. — Per essentiam vi- vere habet, per potentias agere, XXII 327 B, per essentiam respicit complexio- nis aequalitatem, per potentias organo- rum diversitatem, ibid. — Quomodo di- catur essentia, substantia, subjectum, XIX 271 C, essentia corporis, vita et mens, 280C. — Cf. Potentia.
Cognitio. Polest anima non se cogita- re, XIX 275 A', sed ignorare se nequit, ne vagientis quidem infantuli, juxta Augu- stinum, 273C; per suas enim potenlias semper se intelligit ac diligit, habitua- liter, juxta Albertum, 271 D, Thomam, 271 D', 272D, et alios, 272B, B', 273 A, actualiter, secundum Augustinum,274A, quamvis haec non adverlat, 275B', quia triplici de causa eam latere possunt mo- tus, actus vel etiam habitus proprii, 270C, 276D'. — In se omnium rerum superiorum etinferiorum virtualitercon- tinet naturas, XXI 246 D', unde se co- gnoscendo cetera novit, 247 B, propter quod dicitur locus specierum, XIX 255C, vel species specierum, XXI 248C ; sed aliter cognoscit se ipsam, aliter cetera, XIX 264B'. — A phantasmatibus sumit species intelligibiles, XXI H4A', H6C, nec videtur in hac vita posse intelligere sine intelligibili specie, XIX 262D', et phantasmate, 275D'; verumtamen anima Adae species habuit innatas, et anima glorilicata intelligit ut angelus, XXI 113 B. — Quomodo a Deo et angelisillu- minetur, XXI 522B. — Cf. Cognitio.
Operatio. Triplicem operationem ha- bere potest, animalem, intellectualem,
etdivinam, XXI 521 D', 522A. et prae- cipua ejus operatio est divinis vacare et Deum contemplari, 106C. — Non movet se ipsam, XXV 309B', nec movetur se- cundum operationes, ut videre et senti- re, 309C. — An propria virtute valeat in materia impressiones vel immulatio- nes operari, XXIII 267 D'. — An et quo- modo competat ei pati, sive quoad es- senliam, XXIII 280A, 282A, sive quoad vires nutritivas, 280 B, sensilivas, appre- hensivas, 280C, appetitivas, 280 D, et intellectuales, 280B'; an absque corpo- re dolere possit, XXV 303D', vel resum- pto corpore sine sensu intermedio ali- quid videre, ibid. Duplex est ei dolor, alter ex carne, qui est dolor, alius secun- dum se, qui est t.ristitia, XXIII 287D'. — Quum non habeat limites quantitatis, in Iianc intrare nullus valet, nisi Deus, XXI 459B', 460A, D, ceteri autem spiritus, boni vel mali, in eam illabi nequeunt, 459B', nisi per efficaciam, 460A, et quasi ab extra, circumvallando, 460C, vel obsidendo, 461 B. Quomodo a rebus sensibilibuspassiones recipiat,XXI403D et s. ; an et quatenus in suis actibus subjiciatur ccelestium influentia3, XXH 99 C et s. — Cf. Passio.
Anima in corpore. Animae rationali corpus materiale uniri voluit Deus varias ob causas, XXI 107 C, et eam materiae corporali uniri ut formam substantialem, nou repugnat, 109D, imo naturale esl, quia inter eam et corpus habetur pro- portio et absolute et in ordine ad finem, IHB'. Non enim est per se hypostasis perfecta, XXII 134C, 135A, et ita de- clivis est intellectualitatis ut sine cor- pore actiones naturales exercere nequeat, 134 D', nec in adeptione scientiee et virtutum perfici, XXI 111 B. Unibilis est ergo cum corpore ad unum animatum constituendum,XXII 134C, non per mo- dum mixti in quo alterantur componen- tia, 134B', quia a suis proprietatibus nullatenus alteratur, 135D, sed per mo- dum communicationis in actione, in qua.
ANI
ANI
utrumque manet distinclum, 135A; »-1 ita corpori unilur ul principans, conti- nens el forma, 135B, non propler cor- pus, scd propter sc, (iSl)', a<l exercendas quasdam operationes, quas sine admini- culo corporis perficere nequit, ibid. — Non igilur continualur corpori solum per phanlasma, ut ait Averroes, XXI 10!) I?, C, nec est mera corporis harmonia aut complexio, ut dixerunt Galenus et Empedocles, I09B, nec corpori unitur tantum ut molor mobili aut naula navi, ut contendil Plato, I08A, 109B, XXII 136B, 140C, XXUI 368A', sed ut forma materiee, XXI 108 B.
Non est tota quidditas] hominis, XXIII 368D, 369B, ut male voluerunt Plato, XXII 129D', 130C, 133B', et Avicenna, 141 B, nec proprie persona, XXIII 370A', 372 B, sed pars hominis, XXII 130 A, pars scilicet principalior, a qua tota est ratio merendi, corpore utens ut instru- mento, XXV 243 D', corporis organici forma seu actus, XXII 129A', nata cor- pus vivificare, non quodlibet, 137 C, 138C',necqualecumque,XXH08C,XXV 462G', nec quantulumcumque, sed tale ut organizabile sit, XXI 167 D; nec tan- tum forma et finis, sed et causa effi- ciens, XXV 268 G, sicut ars ad artificia- tum, ibid., ita ut quidquid in partibus corporis apparet, totum originaliter et quasi implicite in ea contineatur, 2681), licet ad formationem corporis sui nihil conferat, juxta Thomam, XXII 172B'.— Multipliciter ergo considerari potest : ut forma substantialis, et sic est perfectis- sima, XXIII 291 A, ut anima, et sic ef lluit a se diversas vires in diversas corporis partes, 291 B, ut natura, et sic dat esse homini et rationem corpori animato, 291 G, ut principium actionum hurnana- rum, 291 D, ut motor, et sic non quodli- bet corpus movere potest, sed tantum proprium, XXV 462C', et hoc quamdiu in ipso est, 462,D'.
Forma corporis dicitur, non in quan- tum sensitiva aut vegetativa, sed in
quantum rationalis, XXI 114B,non modo secundum vires sensilivas, sed secun- dum se totam, XXIII 283C, forma non materiae immersa, XXI 108C, sed mate- riam Iransccndens, ita ut actiones quas- dam habeat a materia immunes, 108D', id est intellecluales, ceteras autem in corpore et per corpus, XXII 134D'; et ut forma, esse delerminatum habet a suo corpore, XXI 176B', non parva admini- cula a qualitate corporis recipit, 157 B, et impressiones a spiritibus qui sunt in inlerioribus nervis, 403 B', corpori au- tem dat tria, esse substanliale, XXII 140C, vires accidentales et conservatio- nem, XXV 277 C, quia in se diversas habet potentias et formale est princi- pium actionum, XXI 108B', et corpus suum continet, circumdando illuminans et illuminando circumdans, 171 B'; non tamen uniformiter perficit singulas cor- poris partes, sed proportionaliter, XXIV 280D'. — Corpori unitur non per poten- tias tantum, sed per essentiam suam, XXI H3D', vel immediate et sine me- dio, juxta Thomam, 108B, XXII 416C, vel mediante forma corporeitatis, ut volunt Bichardus, 136 C, et Henricus, ■138B', vel per medium congruentiae, se- cundum Albertum, 135D, et Cartusia- num, 139D, imo per duplex medium, sensibilitatem ex parte corporis, 135D, phantasticum spiritum ex parte animae, 135A'. Sed quia simul unitur ut forma et motor, forma est secundum essentiam, motor secundum potentias, XXII 170D, ut forma agit in corpore, cum corpore et per corpus, ut motor, per corpus et in corpus, XXI 4511). Quomodo in corpore exerceat operationes virium sensitiva- rum, XXI 551 C.
Ut forma corporis cum corporibus multiplicatur, XXII 130C, non igitur una est in universis hominibus, ut conten- derunt quidam philosophi, 126C et s,, sed una in quolibet corpore, cui tribu- endae sunt omnes operationes vitales, 135 D', 136 B, sensitivee, vegetativae et
ANI
18
AM
inlelleclivae, 136A. — An autem unica sit forma hominis, affirmant Albertus, XXII 135 D', Thomas, 136B', et alii com- muniter, XXIII 363 D, quia in indivisibili consistit cujuslibet substantiae esse, XXII 136C, C, et unilatem formae arguit unitas esse, 136 C, ac prfedicationis, 136 D, ideoque adventum animae rationalis prae- cedere in corpore dicunt formam quam- dam e potentia materiae eductam a ge- nerante, quae adveniente anima destrui- tur, 136C, et discessum animae subse- qui aliam formam, quae cadaveris acci- dentia renovat, 136 C, aut conservat, 138B; negant vero Richardus, 136D', et Henricus, 138B', XXIII 363 D', asseren- tes cum anima rationali subsistere in corpore humano formam aliam substan- tialem incompletam, XXII 138 D, seu formam corporeitatis, 138 B', quae a ge- nerante educitur de potentia materise, et cum corpore unum constituit composi- tum incompletum, quod est materia pro- xima ad receptionem animae, 138D, non videtur enim cur educta esset, 137B, et quomodo destruatur, 137A, 139D, 140A, nec alias explicari valent accidentium perseverantia in cadavere, 137 D, et Iranssubstantiatio panis in corpus Chri- sti, 138C, imo sequeretur quod filius non habet esse genitum a patre, 139C, quum nec anima nec materia generabi- les sint, 138 B', 139B. — Cf. Homo.
Animae,licet spirituali, tribuitur locus, XXV 323C, saltem quoad statum et ope- rationem, 326C. Minime enim simplex est instar puncti, XIX 409 A', 412C, sed quanta seu extensa, saltem per accidens, juxta nonnullos, 412 D', contra alios, 412B', 413B', D', 414A, et illi competit esse in loco, non circumscriptive, sed definitive, XXV 326B, ita quod ubi ope- ratur, ibi esse censetur, XIX 412A', et illi major vel minor debetur locus, in quantum id circa quod operatur majus aut minus est, 412B'. — Realiter ergo et essentialiter continetur et manet in corpore, XIX 558B, A', non in corde
lantum, ut dixerunt quidam, 408 C, 409D, A', nec dispersa per corpus, ut voluit Plato, XXII 136 A, sed in toto cor- pore, XIX 408 A", 409 C, non mole, sed virtute, XXI 144C; et quidem, ut forma corporis, tota est in toto corpore et tota in qualibet parte, XIX 408B', 409 A', XXII 135C, ob suam simplicitatem et spiritualem magnitudinem, XIX 412 B, ut motor tota est in toto corpore, non autem tota in qualibet parte, 408B', sed hic et illic per suas potentias, 408 C, 409B', in diversis scilicet corporis par- libus in quibus operationes exercet,XXII 135D'. Quantum igitur ad actum pri- mum, qui est vivere, in toto est corpo- re, XX 457 D', quantum ad actum se- cundum, qui e-st movere, essentialiter est in corde, ibid. — In corpore est non circumscriptive, sed definitive, in sin- gulis partibus, non circumscriptive nec definitive, sed praesentialiter, XX 454D; et hoc verum est non de anima rationali tantum, sed de anima animalium perfe- ctorum, XIX 410 C. — Quotuplici modo conveniat ei esse in corpore, sive per praesentiam, XXIV 307B', sive per ope- rationem, 307 D'; quo sensu dicatur ma- gis esse ubi amat quam ubi animat, XIX 556C, 558B, A'. — Cum corpore move- tur per accidens, XXI 176B', sed quam- diu vivit homo, a corpore recedere ne- quit, XIX 558A, A'.
Anima separata. Animam esse a cor- poreseparabilem,itautextraillud vivere et agere possit, sensere ipsi philosophi, XXII 149 D', quum suppositum sit et subjectum in se perfectum, XXI 114C, et operationem propriam habeat a cor- pore separatam, XXII 150 C. In morte igilur hominis non moritur, XXI 2UB, XXIV 287 A, nec ad unitatcm cum aliis animabus redigilur, ut quidam dixerunt philosophi, XXI 210D', 211 B. — Anima separala ab angelo differt quia unibilis remanet corpori, XXI H4C, nec tam proprie dicitur persona quam angelus, 117 D; item non in eodem statu est quo
ANI
V.i
A.M
anima somnians, XXV 3091)', 310 C. — In ea alii dixerunt remanere oinnes po- tentias, XXV 30915, alii quasdam, 309C,
alii, el molius, nullas, nisi in radice, iu quantum manet in ea efficacia ilerum eas effundendi, 3091). Quomodo dicatur imaginatione et aliis sensilivis potentiis affici,XXV310B,tristari,gaudere,310A, C, quum vi careat imaginativa, 316 C. — Certuni est lamen eam igne torqueri posse, XXV 310 D, 31GB, non quadam vi sensitiva in ea remanenle, 316C, D', nec quia in se gerit corporis similitudi- nem, 309 D', 316 A', nec simplici ignis visu, 310 D, aut apprehensione, 310 A', 315B, C, 316A, 471 B, C, sed vel unione cum igne, juxta Thomam et alios, 311 B, cui prseter voluntatem alligata, 311 D, detinetur, 311 B', 313C, ubicumque sit, 311 B', unde fit ut nec ad alia se movere valeat, nec alia libere considerare, 315D', vel, juxta Cartusianum et alios, ipso ignis contactu, sive supernaturali, quia ignis, ut instrumentum divinae justitiae, habet quod agat in animam, 310D', 311 D', 314D', miro et incognito nobis modo, 316B, mediante vi quadam animae im- pressa, 317 C, sive naturali simpliciter et calefactivo, 318 A, B. — An in ea maneat scientia quoad actum, XXIII 509 D, ut intelligere queat quidditates sibi prius notas, XXV 341 B', vel recor- dari praeteritorum quae olim cognovit, ibid., vel alicujus ignoti cognitionem acquirere, ibid,, vel quae circa nos fiunt videre, 331 A', 462 D'. — An moveaturde loco in locum, ut angeli, XXI 176B, 179C, XXIII 389 D', XXV 326B', 462 D, vel corpus movere possit, XXIII 390A, XXV 462A', vel in corpore apparere, 462 A', et cum quali corpore, 462B'. — Cf. Apparitio.
Verumtamen anima separata non est pure et perfecte subsistens, ideo corpori uniri naturaliter appetit, XXI 107 A', H2B, sine quo quasi vim patitur, XXII 140 D, 142 A. — Perperam ergo asseru- erunt haeretici eam corpori denuo non uniendam esse, quasi summa ejus per-
T. 25"*,
fectio c^set a corpore separari, XXV 247C, et philosophi eam vel ad stellam eompareni rcduccndam, XXII 142D, vel periodicecorpori uniendam ad dccurrcn- daiii periodice eamdem vitam, XXI 92D, XXV 245 D', 259B, 462B', sola virtute natura?, 246D, 254D; et longe rationa- bilius adstruit fides animas post vitam primo remunerari, 246 A', quia ab eis est tota merendi dcmerendique ratio, 244A, el postmodum corporibus reuniri in societatem gloria? vel poenae, 246 B', quia nec anima sola sine corpore meruit, 246 C, nec est tota humana natura, 246C, 247C, quocirea absque corpore damnificatur et quasi mutilatur, 246B', 258 A', D', 409C, 411 A, nec potest per- fectebeatificari,248A. — Insuper, quum sit non modo motor, sed forma corporis, XXV 247 C, naturalem inclinalionem ha- bet ad corpus, 243 C, et quamvis in contemplando non mediocriter ab eo impediatur, XXI H4C, XXV 243A', et melius sit ei separatam esse quam aerum- noso corpori conjungi, 259B, perfectis- simus ejus status non est esse sine cor- pore, 247 D', sed potius glorioso corpori sociari, 246 A', 247D, 259 B, 409D', 411 B, D', quocum similior erit Deo quam sepa- rata, perfectior, 410A, et aptior ad in- telligendum et diligendum, 411 C, D', 412A. — Et quum sit ipsa immortalis, in se servat totum esse hominis, XXV 244B', 257B, et illud corpori iterum communicare potest, ita ut per mor- tem nulla fiat interruptio in esse sub- stantiali hominis, 257C ; quin, dato quod annihilaretur, per omnipotentiam Dei posset eadem numero reparari, 245 B, 257 C, A', sicut quandoque reparatur anima brutorum, 257 A', — Eidem ergo numero corpori reunietur cui ante fuit conjuncta, XXV 254A, quia speciali ad illud afficitur inclinatione, 254B, et quia justum est eam cum instrumento quo meruit vel demeruit, remunerari, 254C; et hoc virtute naturali aut supernaturali, 254B'. — Cf. Resurrectio.
4
ANl
80
AXl
Anima quoad csse morale. Anima a Deo creatur bona, sed bonitate naturali, XXII 437 B", munda, nec justa nec inju- sta, 437C, et in corpus cadit quasi in lutum lapidosum, quo et inquinatur et vulneratur, 391 B; et sic in creatione in- ficitur, sed non a creatione, 432 B. Nec injuste infecto corpori eam infundit Deus, XXII 433 A, quia ad bonum uni- versale spectat humanae speciei conser- vatio, 433 B, A', 434 B, et hujusmodi damnum ita in melius conversum est, 433C, B', 434B, ut multis fieret amplio- ris gratiae et salutis occasio, 433C; imo in hoc magis relucent divina sapientia, justitia et pietas, 432B', 433B', quoniam melius est animam infectae carni sociari quam omnino non esse, 432C, 433 C. Quomodo, quum non sit ex traduce, ori- ginali peccato inficiatur, XXII 385 B', 386A, A', 390B, 391 B'. Cf. Adam, Fo- mes, Peccatum. — In Baptismo autem pristinae innocentise restituilur, XXIV 122B', ab angelis custoditur, XXI 344 D, et illuminatur, 522B, gratia informatur, XXII 318 C, 326B', ordinatur, 318C, per- ficitur, 321 B, et elevatur ad promeren- dam vitam aeternam, 318B, per habitus virtutum rectificatur, per habitus dono- rum expeditur, per habitus beatitudinum perficitur, 326B. Cf. Donum, Gratia, Vir- tus. — Per ultimum actum in corpore patratum extra viam merendi ponitur, XXI 379D', 387C, D', et in eo immobili- ter manet, 390C, 391 D', ita ut nec in ccelo peccare valeat, XXV 428D, 429B, D, nec de peccatis post mortem pcenitere in inferno ullo modo, nec in purgatorio meritorie, XXIV 466B' ; et ideo statim in exitu suo de corpore assignatur ei locus, XXV 324 A, 325 D', pro meritis vel demeritis, 326B, quidquid sentiant Graeci, XXI 350 D ; imo quatuor assignari possunt loca, XXV 325 D', 326C, 327B, B', saltem de lege ordinaria, quia quae- dam extra praefata, disponente Deo, pu- niri possunt, 326A, A', vel etiam mutare locum et statum, 327 A'. An et quatenus
contiugat illi e loco suo egredi, XXV 324B, vel locum mutare, 327A'. Quid de animabus separatis ante Christi ad- ventum, XXV 325A. Cf. Beatitudo, Dam- natio. — Viventibus apparere possunt, damnatae et purgantes, quum permittit Deus, XXV 324 C, 326 B', sanctae ad libi- tum, id est, quum vident id Deo compla- cere, 324A', 326C; non tamen semper ibi pra?sentes sunt ubi apparent, 324C. An et quomodo prosint illis suffragia viventium, XXV 327D', 334B. Cf. De- functus, Suffragia. — Animae insita est sitis quaedam summi boni, XXV 445 C, in quo ultima est ejus quies, ibid., et postmortem ipsi assimilata, 445 D, recte dicetur deus aut dea, 445A'; in patria inter angelos assumetur, eisque aequipa- rabitur in praemio, XXI 508C et s., XXV 386C, et etiam in actione, quia intelliget ut angelus, XXI H3B, nec ullo modo a consideratione impedietur, XXV 461 B'. Tribus dotibus ornabitur, XIX 113 D, XXIII 445C, XXV 435C, et usque in corpus redundabunt claritas ejus et glo- ria, 445C. An in ea actum habiturae sint tres ejus vires, XXV 438A, et quem- nam, 438B. Cf. Beatitudo, Dos.
Yaria. Anima Christi nobilissima est creaturarum, XXI H3D; primo et dire- cte a Verbo assumpta est, et ea mediante corpus, XXIII 79C, sed ipsa mediante spiritu, 80A. Quae fuerit ejus gratia, XXIII 226 A', 231 B',234C,scientia,246B, 252A', 258D, polentia, 265A', passibili- tas, 279 D, 284 B'; an habuerit motus et passiones appetitus sensitivi, 281 C et s. Cf. Christus. — Animee B. Virginis ex- sistentia in esse gloriae superior est exsistentiacujuslibet angeli, XXI 143C. Cf. Maria. — Anima Adae an species innatas habuerit, XXI 113B. Cf. Adam. ~- Anima sensitiva virtute coeli crystal- lini inducitur, juxta quosdam, vegetativa virtute coeli stellati, XXI 158B'; neutra est forma corporis in homine, sed tan- tum potentia ad eam, H4B; perperam collocavjt Plato vegetativam in hepate,
ANI
M
\M
sensitivam in corde, quasi cssenl ab ih- tellectiva separatoe, XXII 136A, in qua includunlur, 125C. Vegetativa tres vires naturales habet, generativam, nutrili- vain et augmentativam, el quartam per accidens, sanativam, XXIV 84C; sonsi- tivam in eodem praecedit, XXII 107 D, et in ea includitur, sed non econverso,
XXI 473A, 474A. Cf. Sensus, Vegetati- vum. — Anima brutorum, seu sensitiva, subslantia est simplex dependens a cor- pore,XXII 175C, et corruptibilis, 175B'; multiplicari nequit per divisionem, 184 A', nec per communicalionem, 184C, nec per compositionem ex diver- sis elementorum formis, 184D', sed quia non est per se subsistens, sed pars sub- sistentis compositi, 183 B, ex traduce esse potest, de materiee potentia educta, mediantibus ccelestibus, 183 C, 184 D', 185A, vel virtute activa ex anima gene- rantis derivata, 184C, vel, juxta Alexan- drum, a seminalibus ralionibus in prin- cipio materia?. inditis educitur, 174 D'. Corporis sui forma est et motor, forma secundum essentiam, motor secundum potentias, XXII 107D, et ut forma prse- supponit vegetativam, ut motor, corporis organizationem, ibid., in semine enim non est actu, sed potentia, 1S3B', et quo magis perficiuntur organa, eo magis in- cipit esse in actu, 184A. In animalibus superioribus indivisibilis esse videtur, tola in toto corpore, et tota in qualibet parte, XXII H9C, in inferioribus autem extensa est el divisibilis, 119 B', C, una actu, sed mulliplex potentia, 183A'. In morte cum animale destruitur, sed a Deo eadem numero reparari potest, XXV 257B', utnon semel factum est, 257A', Cf Animal, Bruta. — Anima planta- rum, seu vegetativa, unde veniat, XXII 174D'; imperfectissima est, 106D, Cf Plantae.
Animce nobiles. Unicuique orbi assi- gnaverunt philosophi animam propriam,
XXII 68A, quse non modo movet eum, 68 B, sed dat ei esse, ut forma propria,
68C. Animse isla> quaj nobiles dicuntur propter excellentiam, XXII 76D, vel idem suni quod intelligentiaB, juxta quosdam, 76C, vel polius substantiae dislinctse ab intelligentiis, 72 B', 75 1!, 76D, 78 D, quum ab ipsis creala? esse dicantur, XXI 62B', 64 B', XXII 68 B, et ad ipsas spe- cialitcr se convertere, 78C. A philoso- phis nonnunquam vocantur minislrantes angeli, XXI 523 A'; quaelibet cuidam lu- minari codesli adjungitur, 415 D', ut forma, 65 B, et ad bonum universi sub Deo intendit, 237C, orbem suum mo- vens ut communicet summo principio et ad generationem et conservationem inferiorum, 526B; creare autem non va- lent, 61 D. — An orbibus assignari possit anima, ut forma, non videtur, quoniam non sunt capaces animae vegetativae et sensitiva?, XXII 68A', 69A, 70D', 72B, sed intellectualis dumtaxat, 69B, atqui talis anima corpori non est unibilis nisi ut molor, 69B, D, 72B, 76B', 78A, con- tra Aristotelem, 70D, et anima diei ne- quit nisi aequivoce, 69A', 70D, 74A. In- super, quod addunt philosophi, animas nobiles intelligentiis se et ccelos suos assimilare studere, XXI 236B', et pro- pter hoc continue revolvere suos orbes, ibid., plane erroneum est, 236D', nul- lius enim creaturae perfectio in unione ad aliam creaturam esse potest, 237 A. — Quo sensu dicatur ccelum habere ani- mam, XXII 74B, 78B'. — Cf. Ccelum, Intelligentias. ANIMAL. Cur eodem die ac homo creata sint animalia, XXII 112A, et juxta genus suum, 112C. — Eorum anims simplices sunt substantia?, dependentes a corpore, XII 175C, et corruptibiles, 175B', cor- poris sui formee et motrices, 107 D, quae ex traduce veniunt, juxta plerosque, de materia? potentia educta? mediantibus ccelestibus, 183 C, 184 D', vel virtute activa ex anima generantis derivata, 184 C, vel, juxta Alexandrum, e semina- libus rationibus in principio materiae indilis, 174D'; et in superioribus ani-
ANI
ANO
malibus indivisibiles videntur, 119 C, in inferioribus extensae et divisibilcs, H9B', C. An quae sine semine de putre- dine nascuntur, XIX 497 A', ejusdem sint speciei cum similibus quaeex semine nala sunt, 497 D, XXIII 531 B'. — Cor- pora autem necessario ex quatuor ele- mentis constant, XXII 105 B', 107 A', 109D', varie inter se compositis, 105D', ita ut elementa passiva (terra et aqua) praedominentur secundum quantitatem, 106G, I07C, alias non essent apta cor- pora ad suscipiendum operationes ani- mae, 107 D', et elementa activa (aer et ignis) secundum virtutem, 106B, 107D', non quantitatem, alias corpus corrum- peret, 106D, 108A, et utraque gradum determinatum non excedant, ibid. — Sensus non habent nisi ad vitae neces- saria procuranda,XXII 147D, ideo faciem ad terram habent pronam, 147 A'; sed sensuum acuitate pleraque vincunt ho- minem, 147B, et ccelorum impressiones recipiunt, XXI 415A, perfectius quam homines, 415C, ideo ex eorum motibus futura etiam contingentia praevideri pos- sunt, 415B, saltem probabililer, 415C, quapropter dicuntur secundae stellae, 415B. Terrestria communiter perfectiora sunt piscibus et avibus, XXII 107 A, et sicut infimum parum excedit vitam plan- tarum, sic supremum, homo, pertingit ad ordinem intellectualium, XXI 109B'.
— Diversimode pertinent ad elemento- rum ornamentum, XXII 109C, sed illud potissime ornant in quo moventur motu animali, 113 A'. — Nobis multipliciter deserviunt, XXII 112 C, et nullum est superfluum, 107 B, ne venenosa et nociva quidem, quae spectant ad ordinem et pulchritudinem universi, XXI 42C, 52A.
— An diligenda sint ex caritate, sive imperative sive elicilive, XXIII 477 C, 478B', 479A. — Post judicium destru- entur, quia non nisi ad hominum utilita- tem facta sunt, XXV 384D, nec pertinent ad ordinem universi nisi pro statu prae- senti, 387 A, nec eum homine glorificari
meruerunt, 387 B, nec appetitum natu- ralem habent semper manendi, 387 C, ideo in mundo innovato nullum erit ani- mal irrationale, 466 D', 469 A. — Quid de conversione hominum in animalia, arte magica, XXI 431 B'. — Animalis vocatur qui judicii perversitate errat, XIX 53 B'. — Cf. Anima sensitiva, Bruta.
ANNIVERSARIUM. An pro anniversario celebrando pecunia licite exigi vel recipi possit, XXV 47 A'.
ANNUS lunaris brevior est anno solari, XXII 91 B, quare, 91 C. — Cuilibet pla- netae assignatur annus maximus, medius et minimus, XXV 256A', et omnibus planetis annus magnus, 256B'. — In- super annum quemdam finxerunt philo- sophi, quem dixere magnum, XXI 92B', XXV 250B, vel vertentem, 245D', seu revolutionis, 246B, qui integratur quo- ties cceli planes et aplanes, id est sphaerae nona et octava, in eamdem redeunt posi- tionem, XXI 92C, scilicet quolibet quin- decies millesimo anno, juxtaChalcidium, 92 D, vel vigesies septies millesimo, se- cundum Epicurum, 92A', vel quadragies millesimo, juxta alios, XXV 246C, sed potius quolibet trigesies sexies millesi- mo, secundum Ptolemaeum, XXI 92A', XXV 246A. Tunc stellis ac planetis ad easdem figuras revertentibus, XXI 92B', XXV 246A, incipit novus mundus, quo universa eadem numero renovantur, XXI 92 D, XXV 245 D', 246B; quos annos infinitos nume.ro jam praecessisse dicunt aliqui, futuros esse alii, 246C; sed hoc totum irrationabile est et veram tollit felicitatem, 259B.
AN0NYM1 auctores in opere citati : Philo- sophus quidam Italiae (Cicero), XXI 171 A'; — Quidam philosophus (Boetius), XXIII 291 C; — Quidam philosophi Hebraei (R. Nahmanides et R. Maimonides), XXI 157 D'; — Magus quidam (Jamblicus), XXI 358D', asserens duodecim esse spi- rituum ordines, quorum octo priores ccelestibus orbibus praesident, 359B, re- liqui quatuor elementis, 359C, item et
A.\T
83
APO
da3monesquotidiecrearietcadore,361A'; — Auctor quidam (!) asserens lot esse legiones in choro angelico quol sunt milites in legione, XXI 230C, 354A'; — Quidam theologus (Scotus) adeo involu- tus ut legcntis profectum magis impediat quam promoveat, XXIV 329 D.
ANSELMUS (S.), Cantuariensis archiepisco- pus (1033-1 109), « vir illuminatus, subli- lis et sanctus », XIX 467D, simplicitatem Dei pulehre describit, 175C; an valeat ejus argumenlum, Deum esse per se no- tum, quia id est quo majus cogitari ne- quit, 222A, 227A', D'. — Multoties ci- tatur, XIX, XX, XXII, etc.
ANTECEDENS. An in propositione condi- tionali,positoantecedentenecessario,ne- cessarium evadat consequens, XX 481 A' el s. — Quando in antecedentc ponitur aliquid pertinens ad actum animae, con- sequens accipiendum est secundum quod est in anima, XX 483 B. — Cf. Conse- quens.
ANTEQUAM, adverbium, non semper ordi- nem denotat ad illud quod postea factum est, XXV 102C.
ANTICHRISTUS, etsi reprobus, custodem habebit angelum, XXI 546 A', 547 B, 549B', qui illum a multis malis retrahet, 547 B. — Perfectionem bonitatis indebite appetet, XXI 311 A', C. — Primo in be- nignitate veniet et a Judseis suscipietur, sed mox in apertam persecutionem erumpet, XXV 375A. — An vera facturus sit miracula, XXI 420A, B.
ANTICLAUDIANUS, Alani de Insulis libel- lus, perperam pro Ovidio allegatur de fato, XX 507 C.
ANTIOCITUS IV(Epiphanes), rex Syriee(174- 164), ex mero timore poenitens non ex- auditus est, XXIV 538A', C, qui si vere poenituisset, veniam obtinuisset, 538B'.
ANTIQUITAS quandoque pro aeternitate su- mitur, XIX 371 B', Deoque, aeternitatis ejus gratia, tribuitur, XXV 379 D, spe- cialiter Patri, qui ideo Antiquus dierum in Seripturis dicitur, XIX 371 A', XXV 379 A'.
ANTISIODOHENSIS. Vide Guillelmus.
ANTONIUS (S.),abbas in ./Egyplo (251-356), a dasmonibus acriter vexatus, XXI 363 B, et callide tentatus, 365B', 408B', 428B, minime territus est, XXII 224 A. — Ab angelo edocetur, XXIV 467 D. — In Vit. Pat., Migne Patrol. lat. tom. 73, col. 127 ct s.
APLANES circulus, seu spha?ra nona, XXI 83 B', aut ccelum crystallinum, XXII 82 D', ante alios coelos creatus videtur, 60B. — Movetur super polos mundi, mo- tu etiam aplanes, XXII 82C, quo omni- bus inferioribus imprimitur motus diur- nus, seu aplanes,82D\ — Quotiescumque cum circulo planes in eamdem stella- rum figuram redit, incipit novus mun- dus, juxta Platonem, XXI 92C. — Cf. Coelum.
APOCALYPSIS Joannis tempus finis mundi non determinate exprimit, XXV 251 A.
— Quid per primam et secundam resur- rectionem significet, XXV 250 D.
APOLLINARIS junior, Laodicensis episco- pus (f 381) et hseresiarcha, in Chrislo animam ponebat sensitivam dumtaxat, intellectus officium supplente deitate, XXIII 79 A, 82 B, et unam voluntatem, 313 B. — Arguens contra creationem animarum, refellitur, XXII 182 D'.
APOSTOLI an de his quee viderant vel au- dierant habuerint fidem, XXIII 421 D. — Quomodo de passione Christi doluerint, XX 653 A', 662 B, A'. — Quo Baptismo baptizati fuerint, XXIV 94B. — Cur Spi- ritum Sanctum bis acceperint, XIX572B.
— In Pentecoste sic creduntur confirma- ti fuisse in gratia, ut de cetero non potu- erint peccare mortaliter, XX 638B, et sic quamdam suae praedestinationis cer- titudinem habebant, 30C ; venialiter ta- men peccare poterant, XXI 552 C. — Sa- cerdotalem dignitatem quoad potentiam consecrandi receperunt in Ccena, quoad potentiam ligandi et solvendi, post re- surrectionem Domiui, XXV 27 C, episco- palem, item post resurrectionem, 35A', quapropter ipsis dumtaxat competebat
APP
54
APP
confirmare, 35B, et consecrare, 43 C, et in dicecesibus suis episcopale exercere officium, ut archiepiscopis et quodam- modo cardinalibus B. Petri, 35A'. — Apostolatum omnes immediate aChristo receperunt, XXV 43A, et etiam potesta- tem ligandi et solveudi, 31 A, 32B, sed potestatem jurisdictionis, non nisi me- diante Petro, 34 C, quia ipsi soli com- missa est, 34 D, non ceteris Apostolis, 34 A'. — Nonnulla instituisse videntur sacramenta, v. g. Confirmationem, XXIV 86B, Poenitentiam, 88A, et Extremam Unctionem, 592A, 594C, 595A'; nullus tamen credendus est per se solum quid- quam instituisse, extra totum collegium, 594D'. Auctores sunt Baptismi per ad- spersionem, XXIV 114 D'. — Cf. An- dreas, Joannes, Paulus, Petrus. APPARITIO. Apparere dicitur quod subito aut repente monstratur, XIX 565A. ■ — Triplici modo fiunt apparitiones, illu- minatione angelica, illusione daemonia- ca, segritudinis alienatione, XXI 456C. — In hoc differunt apparitiones V. T. et N. T., juxta quosdam, quod illee per angelos sunt exhibitse, istse per personas divinas, XIX 574B, sed juxta alios utrae- que sunt per angelos, 574 C, 575B, A', nec inter se distant nisi quod in appari- tionibus V. T. nihil praeter cognitionem videtur fuisse intentum, 574 D, in appa- ritionibus N. T. aliquis insuper effectus gratiee gratum facientis, 574B'. — Nun- quam enim in propria forma videtur apparuisse Deus viatoribus, XIX 562B', XXI 444 A', 462 A, XXII 251 B, 252 C, XXV420A', 421A, nec in forma altera sibi unita, XXI 463C, sed in subjecta creatura, id est angelo, XIX 562B', XXI 462 A', B'. 535 A', quae modo dicitur an- gelus, modo Deus, 462D', XXV 421 B', ita tamen ut exterius tantum signum ab angelo exhibitum sit, XIX 574A', gratia interior a Deo collata, 574 B', D', propter quod apparitiones illa? non angelis sed personae mittenti tribuuntur, 574C, D', 575A. Cur sic apparens angelus potius
dicatur Deus ante diluvium, XXI 462C, angelus post diluvium, 462D. — Divinee apparitiones a temporali processione differunt, a datione, XIX 524C, D', et a visibili missione, 562C, et cuilibet Tri- nitatis personae conveniunt, 562 C; Pater enim in V.T. apparuit in specie visibili, in N. T. in forma audibili, 564A, id est in voce, 572 A', Verbum in rationali na- tura, 572A', 573D, Spiritus Sanctus sub specie irrationalium creaturarum,564C. Cur semel tantum apparuerit Verbum, et sub una forma, XIX 573 B', Spiritus Sanctus pluries et sub diversis specie- bus, 573B', D", v. g. columbee, 571 D', 572B, B', 573B, D', nubis, 572 A, 573 C, flatus, 572B, 573B, et ignis, 572C, 573
A, 574B; an species istaj verae fuerint aut apparentes, 575D' et s. — Cf. Theo- phania.
Angelos sanctos viventibus apparere, non modo pervirtutem, sed persubstan- tiam, certum est, XX 458B, et quum naturaliter sint incorporei, XXI 442C, 444 D, necesse est eos vel imaginarie tantum apparere, corporales species sen- sibus ingerendo, ut volunt quidam, 443
B, C, 444C, 455C et s., ut fit in somnian- tibus, 446 B', 456 A, melancholicis, 456B, hallucinatis, 446 D', 456C, et in magicis oslensionibus, 456 D, vel potius quae- dam sibi assumere corpora, 441 B', 444C,
C, 446A, 447 B', in quibus loquuntur et moventur, 452B', corpora exterius apte conformata, 442 A', 449 C, non interius,
442 D', 448 C, non ex elemento quolibet compacta, 442A', 449C, nec ex corpori- bus mixtis, 446D, 448C, contra nonnul los, 447 D', 448 D', 449 D, sed ex purion parte aeris, 441 B', 442C, quare, 442A',
443 A', et quomodo, 442 D'. An sumere possint cadavera, XXI 449D, B', vel cor- pora animalium, 442D. Quid de appari- tionibus angelorum Abrahae, XXI 457D, Jacob, 456 D', Eliseo, 457 A, Tobiae, 457 C, Joanni Evangelistae, 456 D'. Cur visibiliter homini non appareat angelus custos, XXI 545 D'. — Vere etiam appa-
AIM'
AIM'1
rent dsemones, X\l 428C, 441 C, ul an- geli, formando scilieet sibi corpus ex aere, 441 B', 4421)', vel ex aliis elemen- tis, 447 C, 453 B; de variis apparitio- nibus per daemones aut magos exhibi- tis, 428A et s., 429B' et s. — Similiter animae separatae apparere possunt, non ad libilum, XXV 324B, B', sed secunduin dispositiouem providentia?, 324 D, C, nec tantum animae glorificatae, sed pur- gantes et damnata?, XXIII 390 A, XXV 324A', etsi forsan non semper persona- liter adsint ubi apparent, 324 C, nec re- pugnet angelos interdum pro illis appa- rere, XXIII 390B; insuper eis non licet corpus assumere prius ab eis informatum, vel ab alia anima ralionali aut brutali, XXV 462B*. Quid de apparitionc Samue- lis ad Saul, XXI 457B. — Tam angeli quam anima? separata? sic apparentes, motores sunt tantum corporum suorum, non forma?, XXI 442 D, 444 D', 449 B, 451 A', XXV 462 A', ideo in ipsis non ha- bent operationes vitales, XXI 451 D', 452B", 455 A, sive vitae vegetativa?, 450D', sive sensitiva?, 450A, 451 B', sed eas tantum qua? pertinent ad motum, 451 A, D', ideo nec vident nec audiunt per or- gana sensuum, 450B, 452C, nec loquun- tur lingua, 450B', nec cibos sibi incor- porant, 451 A, 452B, 454 B'; an daemones in corporibus assumptis valeant gene- rare, 452B, C, 453 D et s. — Quid de apparitionibus viventium ad invicem, XXV 324D'. — Cf. Angelus, Da?mones.
Angelus in persona Dei vel Christi apparens adorari potest cultu dulia? aut latria?, XXI 535D, sed cum cautela et distinctione, XXIII 192 C, non enim pe- nitus a peccato excusatur qui diabolum sub specie Christi adoraret, XXII 245D'. — Quid de apparitionibus sensibilibus Christi in hostia, XXIV 269B'; qua? sint species apparentes, 269 C ; an sumi possint aut distribui communicantibus, 270D, et quid lunc a celebrante facien- dum, 270 A'. APPETITUS, ut vis anima?, hoc ab intelle-
ctu differt, quod in bonuin lendit, intel- lectus in verum, XIX 357C, ilem quod in rem appetibilem inclinatur, intelle- Ctus res ad se liahil, XXII 280A, qua- propter intellectus operatio quieti assi- milatur, appelitus molui,280B. Utra vis sit dignior, XXIII 473A. — Mulliplex est appelitus, inlellectualis, sensitivus et naturalis, XXII 286B, vel, ut ait Bichar- dus, intellectualis, sensitivus interior, in quo sunt passiones, XXIII 290A', et sensitivus exterior, per omnes corporis partes diffusus, in quo est dolor, 290B'. Bationalis, qui proprie dicitur voluntas, XX 603A', est appelitus deliberatus, seu ex pra?via cognitione conceptus, quo beatitudinem appelunt crealura? rationa- les, XXI 103 A'; naturalis, est habitudo et inclinatio ad propriam formam, qua- lis est etiam in brutis, XX 604A, quo universa bonum naturaliter appetunt, tanquam conservationis causam, XXI 103 A' ; sensitivus sequilur aestimativam, XXII 279A', sicut voluntas intellectum, 279 D, et tendit ad ea qua? sensibus dele- ctabilia sunt, aut corpori convenientia, 279B', 280 C, a sensualitate non differt realiter, 280C, 281 A, sed appetitus dici- tur in quantum completus et rationi subditus, 279 D', sensualitas in quantum incompletus et indeterminatus, ibid., seu fomite infectus et irrationabiliter tendens in objectum, 280C. — Appeti- tus sensitivus non una est simpliciter potentia, sed dividitur in irascibilem et concupiscibilem,XXII 279C, 567 A', qua? in unum non reducuntur principium, quia sibi nonnunquam contrariantur, 280 A', nec res apprehendunt sub ratione communi, 280 C, concupiscibilis enim circa delectabilia versatur, irascibilis circa ardua, 280C, 567A', C, concupi- scibilis consequitur convenientia, irasci- bilis contrariis reluctatur, 280 A'. — Non nisi in appetitivis poleutiis insunt in- clinatio et motus, XXII 280 B, unde di- euntur moventes. 308C; an et quomodo in eis sint passio, XXIll 280 D, B', tenta-
APP
56
APP
tio, XXII 220 A, virtus, XXIII 526 C, 528 A', B', D', 531 C, et peccatum, 285B, A', C, 286B', 287 B. Ad concupiscibi- lem pertineat quatuor vitia capitalia, avaritia, XXII 567 B', luxuria, gula et acedia, 567 C, ad concupiscibilem tria, superbia, ira et invidia, 567D'; et quia duo complectitur appetitus, eognitionem el inclinationem, duobus dirigi indiget, prudentia et justitia, XXIII 524D. — Cf. Concupiscentia, Ira.
Appetitus non moveturnisi ad bonum aut conveniens, XXII 282 C; semper igi- tur est boni, veri aut apparentis, XXI 306A, et quia actus ejus in hoc perfici- tur quod inclinatur in rem ipsam, ideo est secundum conditionem rerum, XX 24 A', et bonus dicitur prout est boni, XIX 357 D', sed errare potest dupliciter, tendendo vel ad bonum mere apparens, XXI 306 B, vel ad bonum verum indebito modo, 306C; etsi enim vis appetitiva apprehensivae proportionetur, sicut mo- bile molori, 376 A, non tenetur in illud tendere bonum cujus rationem non ap- prehendit, XX 655 C, nec necesse est eam semper sequi voluntatem rationa- lem, 655D'. — Appetitum duo excitant, convenientia appelibilis et indigentia appetentis, XXV 399C; quum autem ejus objectum sit bonum, tantum quid habet appetibilitatis quantum et bonitatis, XIX 131 B, XXII 223 A, D', sunt ergo quaa absolute appeti possunt, ut bona simpli- citer, quae finis habent rationem, 223B, alia qua? conditionaliter tantum, ut quae ad finem ordinantur, 223 C. Bonitas igi- tur non appeti non potest, quae autem bonitatem tantum participant, possunt non appeti, XXV 380C; ideo Deus per essentiam apprehensus necessario appe- titur, 380 D, et quia sic apprehensus to- tam replet creati appetitus potentiam, hic in eo immobiliter hseret, juxta Tho- mam et Cartusianum, XXI 392B', 393B, contra Udalricum, 392B'; iu eenigmate autem cognilus, potest non appeti, XXV 380D. — Similiter creata omnia natura-
liter appetunt bonum, XIX 130B', alia perfecte, alia imperfecte, 130 C, unde fit in rebus circulatio, 130B', et beatilu- dinem, saltem in generali, 130B, C, XXV 399D, sed in particulari contingit ea errare, 399B' : aliud est enim appetere in generali, aliud in particulari, aliud in singulari, 406C, et non repugnat aliquid appeti in generali quod non in particu- lari, 406 B, contra Scotum, 405B'. An quidquid appetit voluntas necessario ad beatitudinem referatur, XXV 398C. — Sicut appetitus exterioris depravatio morbum corporalem indicat, sic inte- rioris perversitas aegritudinem mentis,
XXIV 104 A. — Cf. Desiderium, Volun- tas.
APPREHENSIO quo differat a perceptione,
XXV 472 C. Alia est sensitiva, quse coii- sistit tantum in recipiendo speciem, XXIII 280 C, alia intellectiva, quae de convenientiaveldisconvenientiajudicat, 280 D', et fortior est apprehensio per intellectum quam per sensum, XXV 469 D, etsi in viatoribus plus moveat appre- hensio sensibilis quam intellectualis, 469C. Quid interapprehensionem angcli et hominis, XXI 376A. — Vis apprehen- siva ad cognitivam pertinet, XXV 470B; ad appetitivam comparatur ut motor mobili, XXI 376A, sed illi subest ut imperanti, 404A', et sic se invicem ju- vant, 404D, A'; et quoniam in hoc per- ficitur apprehensiva quod apprehensum sit in apprehendente, appetitiva autem in hoc quod appetens ad appetitum in- clinetur, XXII 280 A, operatio apprehen- sivse assimilatur quieti, appetitivee mo- tui, 280B; remote tantum pertinet ad sensualitatem, 279 C, quia motuin non causat nisi dum quid apprehendit sub ratione convenientis vel disconvenien- tis, 280A'. — Multum acuitur per affe- ctiones bonas aut malas, XXI 402B', et per vires motivas seu appelilivas adeo augetur, 404 C, ut nonnunquam ad splen- dorem propheticum prope accedat, 404 B', et mirabiles apprehensiones patia-
AIT
Al'l
tnr, 404 A, I)'; et vieissim, quo fortior est eo amplius movet, et sie fortis esso potcst nt, absenle re, aeque moveat ac res ipsa, XXV 4721), 4731). — Quum viribus apprehensivis non competat mo- tus, XXII 280 B, an et quomodo in eis contingat esse passionein, 220C, D', ten- tationem, 220 1), virtutem et peccalum, 285A", B', XXIII 527B. — Cf. Appetitus, Imaginatio, Intellectus.
Apprehensio immutationis eorruptivae aut conservativa? naturae, radix est pro- xima oinnium passionum pertinentium ad fugam aul insecutionem, XXV 47013, sed quia ad cognilivam virtutem perti- net, nulla apprehenditur immutatio nec proinde fit hujusmodi passio nisi in virtule cognitiva aut organo ejus, 470C ; ad dolorem igitur requiruntur immulatio pariter et apprehensio, 471 A, quia nec dolent inanimata, etsi immutentur, quia non apprehendunt, nec sensibilia, etsi apprehendanl, nisi immutenlur, 471 B; in apprehensione aulem duo consideran- tur, actus apprehensiouis et perceplio ejus, quorum primum sequilur delecta- tio, secundum dolor, 471 B, ideo appre- hensio non est radix doloris nisi sub ratione perceptionis, 471 C. An autem absque praevia immutatione organi sen- sibilis ita agere valeat apprehensio in vim sensibilem ut sequatur naturaliter dolor intensus, XXV 470 D, non videtur possibile nec in hac vita, 470 B, nec in futura, 470C; ideo quidquid sentiant quidam, sola apprehensionenequil ignis ita in damuatos agere ut absque immu- tatione sensibili eos naturaliter cruciet, 470A'. Cf. Dolor, Ignis. APPROPRIATIO. Appropriatum dicitur ad similitudinem proprii, XIX 437B', et di- cit accessum ad proprium, XX 315D; in se rationem includit communis et pro- prii, 313 A', et ad cognitionem ducit proprii, XIX 544 D, B', XX 315 A', in divinis a proprio differt, quia quod uni personae appropriatur, nulli est proprium, XIX 437 B', et proprium necessario pra?-
supponit, XX 3I5C. — Appropriatio causatur a re, sed completur ab intelle- clu, XX 315A', in divinis ergo conve- nienliam habet, et ex parte rei, quia quaedam attributa magis habenl simili- tudinem cum proprio unius pcrsonae, 3I3B, et ex parte noslri, quia perappro- priata ad quamdam pervenimus perso- narum eognitionem, 313D. Quamvis igi- tur