oo
CO
CO
Digitized by the Internet Archive
in 2011 with funding from
University of Toronto
http://www.archive.org/details/operahactenusineOObaco
BINDING LIST DEC 1 1923
£9-
Opera hactenus inedita Rogeri Baconi
Fasc. I
METAPHYSICA FRATRIS
ROGERI
ORDINIS FRATRUM MINORUM
DE VICIIS CONTRACTIS IN STUDIO THEOLOGIE
OMNIA QUAE SUPERSUNT NUNC PRIMUM
EDIDIT
ROBERT STEELE
OXONII E TYPOGRAPHEO CLARENDONIANO
|
ERRATA |
|
|
p. |
7, 1. 9, read talia . |
|
p. |
12, 1. 19, read Hac. |
|
p. |
22, 1. 32, read regnatus. |
|
p. |
29, 1. 9, perhaps multaque. |
|
p. |
29, 1. 11, read habentur. |
|
p. |
37, 1. 5, r^^disposicio [ni |
|
p. |
43, 1. 7, read meridiei. |
HENRY FROWDE
LONDON, EDINBURGH
NEW YORK AND TORONTO
PREFACE
The treatises of Roger Bacon on the subject of Metaphysics of which we have any knowledge are the following : —
i. Questiones super primum [etc.] Methaphisice, a magistro R. Baco. (MS. Amiens 406, f. 74 sqq. described by Cousin, Journal des Savants, 1848, pp. 459-72.)
2. Methaphisica fratris Rogeri ordinis Fratrum Minorum, de viciis contractis in studio theologie. (MS. Digby 190, fol. 86 b, fragment; Bibl. Nat 7440, ff. 38-40, 25-32, unfinished. Here printed.)
The names of others occur in old library lists. Three are found in the library of St. Augustine's, Canterbury, whose catalogue has been published by Dr. James. They were in the possession of John of London.
3. ' Tractatus naturalis philosophic communis Rogeri Bacun et in eodem libro. Tractatus de nutrimento et nutribili secundum eundem Rogerum bacun. Tractatus de intellectu et intelligibili. Tractatus de sompno et vigilia, et Methaphisice eiusdem Rogeri. (2 fo. et quod habet.) ' 843.
4. ' Methaphisice R. Bacon in commento Averois super liber Ethicorum.'
843.
5. ' Comentum Averois super librum Ethicorum : et in eodem libro concordancie Ethicorum : poetria Aristotelis cum comento Averoys : Averoys de substantia orbis : Avicenna de animalibus : Methaphisica Rogeri Bacon : et Yconomica Aristotelis. (2 fo. quemadmodum.) ' 107 1.
Of the contents of these treatises (except the first) it is not easy to speak with any approach to certitude. No. 1 seems from Cousin's account to be a scholastic treatise on questions arising from the Metaphysics of Aristotle, with the exception of the third and fourth books. No. 2, of which the surviving fragment is now printed for the first time, is incomplete and gives no indication of its original length and scope. But some ground of conjecture as to these exists. A number of references to Methaphisica mea occur in undoubted works of Bacon. A comparison of these will be our best guide to the contents of the lost book. The Magnum Opus (if I may provisionally name it so) on which Bacon had been engaged for years when the papal command reached him was planned to extend over four volumes (see extract 23): (1) Grammatica Logisa, (2) Communia Mathematica, (3) Communia Xaturaliu; _ Methaphisica et Moralia. Considerable portions of each of these were already written- and some of them were utilized in the Opus Ma jus or in the Opus Tertium, written to accompany it. Others were written later, as for example parts of the Communia Xaturalium. All however refer to the iphysics as already completed and well known.
The works which principally influenced Bacon in the composition of
IV
the book were Aristotle's Metaphysics with the Commentary of Averroes in a translation which omitted part of our first, and our tenth, thirteenth, and fourteenth books, and Avicenna's Prima Philosophiaor Metaphysics in ten tracts or books. A discussion of his indebtedness to Aristotle must be postponed to the introduction of the Communia Naturalhwi, and cannot be complete till the publication of the Amiens MS. Avicenna's influence was more immediate, both on Bacon and on Albertus. He begins with a study of the general definitions of physics, and passes through a con- sideration of unity and number to the first principle, to the study of pure truth, and of moral philosophy, insomuch that Bacon often quotes it as the Radices M oralis Philosophic Gundisalvi's ' De divisione philosophiae,' recently published, is largely founded on it. Bacon's own conception of the scope of Metaphysics is preserved for us in the Opus Majus in two places — Part II. cap. 18 (vol. iii. p. 75) and Part VI I. cap. 1 (vol. ii. pp. 226-9).
In an Appendix I have collected a number of extracts from Bacon's works, mainly from the Magnum Opus, indicating the scope of the Metaphysics. From extract 1 1 we learn that the beginning of our frag- ment is the first part of the Metaphysics — after (we may suppose) an introductory passage of some length corresponding to those in vols, i, ii, and iii. After this we find the 'auctoritates sanctorum de laudibus harum scienciarum ' of extract 15, the reference to the immortality of the soul (extract 2) and the comparison between Christian and infidel philo- sophers (extracts 4, 14, 15). No reference is made to the proof of Chris- tianity by astrology, which is incorporated in the Opus Majus, and when our fragment ends the greater part of the scheme has not been entered on. We may suppose that Bacon proceeds to develop his definition of Metaphysics as a general science of the foundation of all others on the lines hinted at in extracts 1, 3, 5, 7, 12, 16, 17, 24, 25, &c, and then deals with the order and divisions of each science (extracts 10, 25, 26). An illustration of his division of rhetoric is given (extract 21), and by extract 22 we find that some such passages as Op. Tert. p. 103 or Op. Maj. vol. i. p. 99 were included here, as is almost shown by extract 13 referring to the latter passage. We may place here too the passage alluded to in extract 18 treating of the meaning of certain logical terms. Here too would come in its order the note on the possible number of vowels (extract 9). The notes on mathematics would follow, many of which are imbedded in Part IV of the Opus Majus, such as extracts 17 (vol. i. p. 152, &c), 8 (vol. i. p. 239), 19 (vol. i. p. 165), &c.
The remaining extracts 20, 27-33, raise an interesting question. They plainly refer to some such treatise as the De Multiplicatio?ie Specierum ; in fact 27 is plainly vol. ii. pp. 409-10, 31 is p. 493, and 32 p. 513. The treatise itself is plainly part of the Magniun Opus, as is shown by the expressions on vol. ii. pp. 408 and 424, and I incline to place it towards the end of the Metaphysics. But two references to the quarta parte on pp. 430 and 535 stand in the way. They are not necessarily contradictory
V
to the hypothesis, for Bacon's term for the four main divisions is vo lumen (extract 23). We should then complete volume iv of the Magnum Opus by a passage making the change into Moral Philosophy in the way indi- cated in the early chapters of Part VII of the Oftus Majus.
Bacon's inveterate habit of using his material two or three times over is illustrated in this work. I add a list of these coincidences. The reference is only to passages on the pages cited, sometimes not of great length : pp. I, 2, 3 coincide with Op. Tert.pp.g, 11, 12 and Introduction published by Dr. Gasquet (pp. 498, 499) ; p. 3 with Op. Maj. ii. 255 ; p. 8 with ii. 229 sqq. ; p. 9 with Op- Tcrt. p. 49 and Op. Maj. ii. 233 ; pp. 12, 13 with ii. 235-6 ; pp. 16, 17 with ii. 241-2 ; pp. 18, 19, 20 with ii. 258, 259, 260-3 ; p. 23 with ii. 251 ; pp. 24-8 with ii. 246-52 ; pp. 29-35 with ii. 267-75; P- 42 w*tn "'• 74 ; pp. 42-52 with i. 254-67. A study of the changes made is interesting.
The manuscript from which this fragment is taken is in the Bibliotheque Nationale, f. lat. 7440. The page measures 257 by 184 mm., of which the writing occupies 193 by 125 mm. It is written in double columns of 51 lines each. The title is in a later hand ; the running title is Metha Rogl. It follows the 'Afforisimi Iohannis, de astrorum judiciis,' without any break in the column. The tract has been separated in the binding, running from folio 38b to 40b, and continued at folio 25 a to 32b. I have endeavoured to reproduce the spelling of the manuscript, with the exception of the letters j and v, for which the scribes had no distinctive form. The distinction between t and c is not made, and I have leaned towards the use of c. I had at first written out the tract in the conventional form, but I do not think the spelling of mediaeval scribes will cause more than a few minutes' inconvenience to readers. In a few cases the grammar of the scribe has failed him — they have not been altered.
If the present publication pays for paper and printing, I propose to follow it up by the Communia Naturalium from the Mazarin MS. 3576 collated with the British Museum MS. 7. F. vij as far as it goes, and with Digby 70 and 76, and by the fragments of the Communia Mathematica. I have copied the Ambrosian MS. R. 47. sup (which formerly belonged to Pinelli) of the De Musica attributed to Bacon, but I do not believe it to be his. The printing of the other two works would give us much information as to the points in discussion at his time, and fill many blanks in our knowledge.
I have to acknowledge with thanks aid from Mr. Halliday Sparling (in photographing the manuscript), Mr. Hehner, and Mr. Bickley. A photo- graph of the MS. has been deposited in the Manuscript Department of the British Museum.
SUMMARY OF THE WORK
As the principal object of the author is to point out the faults of theological study and their remedies, he will rely on the witness of philosophers, not quoting those cited by the saints, except Ethicus and Alchimus translated by Jerome, (p. 2) Knowledge is only pleasant when it can be imparted to others, as Tully, Seneca, Boethius and others show. (p. 3) To send his work out quickly Bacon has reduced it to a compendium, following the advice of Horace, (p. 4) Bacon then considers the signs of human ignorance with their causes. The first is the contradictions of philosophers, hardly one of whom in modern times agrees with another. The second is that although the mind works in many directions, every one exercises it now in sophisms and doubts of everything true or false, not so much caring for knowledge as showing themselves expert logicians. The third is that while the ancients prepared for us the paths of science to the extent of their opportunities, (p. 5) hardly any of the moderns can supply the deficiencies in their legacy either by their own invention or by translation from other languages. It is the duty of all ages to complete the work of their predecessors, but in our age philosophers will not even understand what is before their eyes. (p. 6) The fourth and worst sign is that after 1250 years of divine revelation clearing up all philosophy, we are still ignorant. For the end of philosophy is by way of admiration of the universe to come into the perfect knowledge of God and His works, and into perfect happiness in goodness. Philosophers have treated of all the Christian doctrines, and it is by their authority that we must convince infidels who deny the authority of Christ, since we cannot hope for miracles, (p. 7) But our teachers know nothing of this deeper philosophy and will not search out in books the truths which lie buried there. Nay, when any one brings them to light, they laugh them to scorn, preferring to use the methods of speculative philosophy, though the saints preferred quoting dicta of philosophers to using dialectics and sophisms.
Philosophers have shown that the First Cause is God, One and Three, (p. 8) Bacon quotes Plato, Aristotle, and Ethicus. They also speak of Christ, (p. 9) Albumazar shows how His birth is prophesied in. the stars ; Boethius tells how on the breast of Plato was found a golden record of his belief in the Christ to come ; Ethicus and Alchimus tell of Him ; Ovid in his book Of the Change of his Life speaks of (p. 10) the prophet who is to be born of a virgin, and of many Christian doctrines
The creation of the world from nothing is clearly taught by Avicenna and Aristotle. The world is eternal, but a created eternal through the will of God. (p. 11) The motion of the heavens does not explain the production of anything. Time and motion cannot be infinite, (p. 12) Philosophers have also considered the state of the angels. There are sixty motions in the Universe, hence there are at least sixty angels according to Trismegistus. Then extending his considerations he says there must be almost an infinite number distinguished from individuals by the fact that their beings are permanent. Ethicus lays down that there are nine orders of angels besides the one which fell into eternal pain. Apuleius speaks at length of angels, (p. 13) describing them as celestial messengers and guardians, (p. 14),
vn
Philosophers also speak of true pleasure, as Avicenna, Aristotle, Cicero, Tully, ami others, (p. 15) A discussion follows leading up to the hope of (p. 16) future happiness. The proof of this from philosophers can only be general, but is quite plain, as is seen by long quotations from Avicenna. The mind is bound by the body and cannot attain perfect knowledge of it. (p. 18) Philosophers have also spoken at length of morals. Read Aristotle and Tully, Seneca, and Apuleius. (p. 19) All philosophers wish us to be attracted by the beauty of virtue, (p. 20) Sin impairs the vision of the soul, which like a rusted mirror returns a distorted image to the beholder. Sin is a degrading thing, and makes man as low as the beasts, (p. 21) Read these authors named. They speak not only of morals and religion, but of laws and statecrafts ; as Aristotle promises in the Ethics, (pp. 22-5) Cities and states are of various kinds, according to their chief aims. Some look only to glory or riches or pleasure, some have many aims. Bacon follows Avicenna in this passage at some length. The chief aim of a state should be the worship of God, and the teaching of the truths of religion. After this (p. 26) the legislator should make laws for the family and common life, (p. 27) commerce, and study, and the removal of evildoers, (p. 28) and the discovery of the best among contending sects. Lastly he should provide for the choice of his successor, (p. 29) Bacon indicates the authors to be read on these matters. As to moral virtues philosophers teach the contempt of this world's good as the best foundation for them. He quotes Aristotle, Theophrastus, (p. 30) Cicero, Censorinus, Seneca, (p. 31) Apuleius, (p. 32) Tully, Sallust, and others, (p. 33) He then gives quotations from Tully, Cicero, Pliny, Secreta Secretorum, dealing with gross pleasures, (p. 34) lust, (p. 35) eating and drinking, (p. 36) dress and luxury. It appears, then, that the aim of philosophy is to inculcate the knowledge of God and His angels, morals, and good laws with contempt for the things of this life in view of future bliss, (p. 37) We require this teaching, for by nature we are blind to such objects, and require inspiration to set us in search of them. (p. 38) We do not even think human approach to perfection possible till a revelation is made, and this revelation, philosophers are agreed, will be made by some prophet. Avicenna describes his properties, and they agree with those of the Lord Jesus Christ. Bacon will limit himself to a few. (p. 39) By (1) the concurrence of the prophecies of Ethicus, Alchimus, Plato, Albumazar ; (2) by the nobility of our sect which excels all others ; (3) by the number of revelations vouchsafed to it ; (4) by the noble conditions of our Lord who excels any other legislator (a) in sanctity, (b) in perfect wisdom, (p. 41) judging each sect by its own books; (5) by the miracles of the legislator, as Alpharabius lays down ; (6) by the testimony of prophets coming before Him, as the Sybils, and the corpse found in the East in the time of Irene and Constantine ; (p. 42) (7) by a direct voice from heaven attesting the legislator's claims, as Avicenna says ; and (8) by Astronomy which investigates the future of the various sects. Here Bacon enters into an account of the elements of Judiciary Astrology. He discusses the influences of the planets. Jove and Venus are kindly, Saturn and Mars malevolent. Mercury is good with good, bad with bad. (p. 43) The heavens are divided into twelve houses, each with their properties and ruling planets. He then describes the conjunctions of the planets with their influence on sects, (p. 44) Saturn the planet of the Jews comes first, and all Gentile knowledge came after Moses and the law, as Bacon shows at length, (p. 45) When Jove is in conjunction with Mars comes the law of the Chaldeans, with the Sun, the law of Egypt, with Venus, the law of the Saracens, as may be seen from Ovid De Vetula. With Mercury the Christian religion is
Vlll
signified, (p. 46) and this conjunction is studied at length. The division of • houses' is then described, (p. 47) and their relation between the ' signs ' and the planets, (p. 48) He then defines the ' exaltation ' of planets, their ' triplicity,' the ' termini ' of the Egyptians, (p. 49) the 'powers' of the planets, and their 'faces.' Now all the essential power of Mercury is in the sign of Virgo. And therefore the prophet of the Mercurial law should be born of a virgin. If Jove is in conjunction with the Moon another sect will arise, (p. 50) that of Antichrist.
Laws and sects may be investigated in a more special way by means of the conjunctions, especially that of Saturn and Jove. There are three kinds of conjunctions, great, greater, and greatest, one every twenty years, one in 240 years, and one in 960 years : the significance of each of these, (p. 51) Bacon discusses the conjunction that took place before Christ's birth which inspired Ovid, and calculates the aspect of the planets then. (p. 52) The influence of the stars does not impose any necessity on free will, but the body is influenced by them, and they influence the mind. They did not cause the Incarnation, but show that it was foreknown.
MetJiapJiisica fratris Rogeri ordinis fratrum mi novum de viciis contvactis in studio theologie1.
QUONIAM intencio principalis est innuere nobis vicia studii theologici que contracta sunt ex curiositate philosophie cum remediis istorufn ; ideo in theologicis autentica inducam philosophorum testimonia. Auctoribus enim uti, ut ait Tullius in primo De Quescionibus Tusculanis 2, 1 in omnibus causis et solet et debet valere plurimum.' Propter quod Plinius in libro primo zNattiralis Historie* omnes auctores enumerat pene innumerabiles quos in residuis 36 libris imita- tur: unde dicit, 'Est enim benignum, ut arbitror, et plenum ingenui pudoris, fateri per quos profeceris.' Et quia varietas ipsa legencium fastidio medetur, ut ait Philosophus, 140 Libro- rum Nattiralium^ et5 Seneca, libro De Copia Verboncm, dicit quod ' nichil est jocundum nisi quid reficit varietas/ et in libro 6 De Conqnescione Nature Alanus ait quod * ex materne7 satietatis ydemptitate fastiditus animus indignatur ' ; ideo diversorum auctorum eloquencia et ad eandem materiam 39 a 1. varias auctoritates inducere | curabo, non solum propter ydemptitatis tedium, ut dixi, diversorum et diversas auctori- tates proferre conabor, set ut scribentes vel conferentes seu qualitercumque perorantes habeamus secundum varietatem temporum difformitatem testimoniorum, et ut vilis ignorancia tante copie et sermo nugatorius 8 animos auditorum non offendant. Ab auctoritatibus quidem philosophorum quos sancti recitant abstinebo, nisi quod dicta Ethici astronomi
1 Title from Digby 190. ' Incipit methafisica Rogeri Baconis de ordine predicatorum,' in a later hand is that in the MS.
2 Tusc. Disp. i. 12. 3 pe MS. 4 Lib. i. in prefatio.
5 Pub. Syr. Sententiae, 343 ' Jucundum nihil est, nisi quod reficit varietas.'
6 De Plandu Naturae, p. 459, Migne.
7 MS. ' nimie' altered in another hand. 8 Altered from l nugatoribus.'
B
ct Alchimi philosophi auctoritate beati Hieronimi roborabo, quoniam nullus credere posset illos tot mira de Christo et angelis et demonibus et gloriflcandis hominibus et dampnandis dixisse, nisi Hieronimus vel alius sanctus eos hec dixisse firmaret. Cicero quidem in libro De Officiis 1 ait, f preclare scriptum esse a Platone : " Non nobis solum nati sumus, ortus nostri partem patria vendicat, partem amici " : atque, ut placet Stoicis, ... ad usum hominum omnia creari, homines autem hominum causa esse generates, ut ipsi inter se, alii aliis prod- esse possent 2.' Quoniam Tullius dicit in 50 Achademicorum libro 3 : Nichil est tarn illustre quam communicacio utilitatum, innatum enim est homini ut habeat quiddam civile et populare quod Greci ' politicon ' vocant. Set et ipsa res de qua est intencio, cum sit bonum sciencie, nos sua parte natura invitat ad facilem et liberalem ejus communicacionem, propter quod Boecius in prologo Ypotheticorwn Sillogismorum 4 ait : ' Et si ipsa speculacio veritatis sua quadam specie sectanda est, fit tamen amabilior cum in commune deducitur. Nullum enim bonum est quod non pulchrius elucescat ; si plurimorum noti- cia comprobetur 5.' Et Seneca, libro primarum Epistolartim6 versus finem, dicit: 'In hoc gaudeo [aliquid] discere, ut doceam : nee me ulla res delectabit, licet sit eximia et salutaris, quam mihi uni sciturus sum. Si cum hac excepcione detur 7 sa- piencia, ut illam inclusam teneam, nee enunciem, reiciam. Nullius enim boni, sine socio, jocunda est possessio.' Et ideo rex magnificus Alexander Macedo, Aristotilis discipulus, in disputacione philosophica quam habuit cum Dindimo, rege Bragmanarum, ipsum excitans ad communicacionem sapien- cie, sic ait : ' Libera res est communitas et nesciens pati dispendium, cum in alterum participata transfunditur, sicut si ex una face si lumina plura succenderis, nullum dampnum principali materie generabitur, que quidem accipit facultatem plus lucendi, quociens causas invenit plus prestandi.' Si enim avaricia rerum exteriorum omnium sapiencium auctoritate dampnata est, multo forcius sapiencie avara clausio longe
1 De Off. i. 7. 2 Altered into « possint' by a later hand.
3 (sic) perhaps a memory quotation from iii. De Officiis.
4 Boeth. Op. om. f. 141 a 2, Ven. 1492 ' Nam et ipsa . . .'
8 Altered by another hand from ' completur.' 6 Ep. vi. 7 MS. datur.
magis habet reprobari \ quia hujus est major dignitas quam rci corporalis. Et prctcr ea nisi publicetur a possessore, elabitur, ut experimur satis | in nobis et in aliis. Considero 39 a 2- eciam quod Sallustius in Jugurtino 2 dicit : ' Animo cu- pienti nichil satis festinatur ' ; ' Eciam ipsa celeritas desiderio mora est,' ut Seneca, libro De Copia Verbomm 3, determinat. Insuper ' amicorum justa peticio est erTectui celeriter manci- panda, ne frigere videatur caritas ociosa,' sicut dicit Platearius4, quoniam ut Ovidius 5 pandit in Tristibus :
1 Spes anxia mentem Distrahit, et longo consumit gaudia voto.'
Et ut Seneca dicit 70 De Beneficiis 6 : ' Multo gracius venit quod de facili quam quod de plena manu sumitur ' ; ingratum enim est beneficium quod diu inter manus dantis hesit. Sed propter rerum inestimabilem difficultatem de quibus loqui volo, et propter multitudinem et pondus occupacionum, non potui cicius transmittere quod voluistis ; nee adhuc complere possum in particulari, et in propria disciplina. Opus tamen universale si placet intueri, poteritis ut saltern ex partibus tota, ex minoribus majora, ex paucioribus plura cogitare valeatis. Et quidem non solum propter has causas tacebo de multis, sed quia sepe superflua explanacione magis obscu- ritas comparatur, ut Boecius dicit 7, secundo Commentario super Periermenias, atque ut in philosophia Dindimi dicitur : * Non est magnum in paucis effluere, set plurima compendio moderari.' Oraciusque dicit 8,
1 Quidquid 9 precipies, esto brevis, ut cito dicta Precipiant animi dociles, teneantque fideles : Omne supervacuum pleno de10 pectore manat.'
Cum tamen, ut libro dicitur u De Ormesta Mundi tercio :
1 MS. reprebari. 3 Cap. 64.
8 Pub. Syr. Sententiae, 189 ' Eciam celeritas in desiderio mora est.'
4 ' Justa ergo amicorum animi petitio est celeriter effectui mancipanda ne frigere videatur charitas ociosa.' Platearius, Practica, Prohemium, f. 203 a 1, Lugd. 1525 (Practica Serapionis).
5 Statius, Thcb. i. 322, vote MS. for voto. e Primo, cap. 7.
7 De Interpret., Op. Om., Ven. 1492. 8 Ars Poet. 335. 9 MS. Cumquid.
10 MS. de pleno. n Paulus Orosius, Adversus Paganos, lib. iii. in pref.
B %
1 Brevitas semper obscura est, etsi cognoscendi ymaginem prefert, vel non 1, aufert 2 tamen intelligence vigorem.' Qua- propter sicut sermonis lubrici profluvia, sic decise oracionis anguscias vitare propono.
ET quia nata est nobis via a communioribus ad magis propria, ideo circa sapienciam in universali declinando tamen magis ad humanam, ut valet respectu divine, in principio temptabo signa ignorancie nostre cum suis causis revolvere.
Primum igitur quod considerandum est circa vias sapiencie est multiplex signum errorum nostrorum. Ne si non avertamus ea, credamus esse in luce veritatis cum tamen fuimus in tene- bris ignorancie dempsissimis.
UNUM autem signum manifestum est illud quod Aristotiles recitat primo Methaphisice 3 secundum primam et secun- dam translacionem, videlicet, philosophancium contradiccio, quod precipue verificatum est modernis temporibus, quoniam in uno vilissimo sophismate aut in una vanissima quescione i vix unus concordat cum alio.
39 b i. A LIUD est signum non minus evidens, cum enim sint x\ habitus cognitivi quamplures, ut dubitacio, opinio, fides, admiracio, experiencia, sollercia, intellectus, sciencia, sapiencia, et si que sunt consimiles, fere in omnibus versamur per dubi- taciones et opiniones, qui sunt habitus debilissimi, et equaliter circa falsa sicut circa vera, in paucissimis aut nullis pertingentes ad intellectum, scienciam, et sapienciam, ut quilibet novit in se et in aliis, nisi sint alii aliqui qui super seipsos et alios altius elati philo[so]phantur inter indoctos, quibus in nullo credendum est.
TERCIUM signum est quod cum philosophi et doctores antiqui preparaverunt nobis vias sapiencie quantum pos- sibile fuit eis juxta tempora sua, et habemus in Unguis nostris magnas et multas et pene innumerabiles partes scienciarum
1 'vel non ' inserted in a later hand. 2 aut refert MS.
8 See Metaphys. Arts, cum com. Aver., f. na i, Ven. 1496 &c.
et arcium, non est aliquis modernorum qui aliquam partem sapiencie dignam que in lingua latina non habeatur, sciat supplere per invencionem, nee ab alia lingua transferre. Cum tamen quanto juniores tempore, tanto perspicaciores, ut diffinit auctoritas ; et cum primi inventores nullum adjutorium habuerunt, et posteriores solum habuerunt adjutorium priorum, semper crevit sapiencia1, et partes arcium dignarum paulatim addebantur ; nunc vero nos, qui labores omnium precedencium habemus paratos, neque scimus addere ea ad que ipsi non potuerunt pertingere, neque ab eis facta que desunt in lingua nostra transmutare, cum tamen deberemus que desunt complere 2 et eciam inventa renovare in melius : quia Boecius dicit, libro De Disciplina Scholarium 3 : ' Miserum est semper uti inventis et nunquam inveniendis ' : nichil enim perfectum est in humanis invencionibus. Omnium enim naturam pollicetur que paria Deo sentire est 4, ut super capitulum De Iride dicit Commentator. Seneca eciam ait, 30 Naturalium5: ' Nova erant omnia primo temptantibus, postea ilia eadem limata sunt6, set si quid inventum est, illjs referri deberet. . . . Nulla enim res consummata est dum incipit.' Unde in 40 libro 7 ad hue dicit: 'Non8 sunt anni mille quingenti, ex quo Grecia u stellis numeros et nomina fecit!' Multeque hodie sunt gentes, que tantum facie noverint 9 celum.' Veniet tempus quo ista que nunc latent in lucem dies extrahat et longioris evi dili- gencia. Et ideo si posteriores proficerent in scienciis ut oporteret, ipsi complerent, juxta sui temporis oportunitatem, ea que defuerunt prioribus. Set hoc non faciunt, imo quod pejus est, non intelligunt ea que ante oculos comparata sunt, ut manifestum est in omni parte sapiencie. | Itaque non 39 b 2. necesse est ponere exemplum in alkimia, et in scienciis
1 The MS. has also ' sciencia ' marked for erasure.
2 que marked for erasure in MS.
3 Cap. 5 (f. 243 a 2, ed. 1492) • Quippe miserrimi est ingenii semper inventis et non inveniendis uti' : &c.
4 This sentence is not found in Averroes (the Commentator), super 30 Meteor. 1 Omniii enl hm pollr qparia deo sentire est/ may have been originally a quota- tion from the praise of Aristotle, qparia being comparacio ; in the word read polir, the 11 is by a later hand. 5 Nat. Quest, vi. 5.
6 post eadem ilia limata Text. 7 Nat. Quest, vii. 25. 8 Nondum Text.
9 noverunt MS.
secretorum experimentorum, neque in libris 37 Naturalis Historic Plinii, et in Perspectiva, et aliis quampluribus operibus philosophic occultis, set in scienciis volgatis, Gram- maticalibus, Logicalibus, Naturalibus, Methamaticis \ mani- festum est paucissimos vel nullos ad veritates secretas in illis pertingere, sicut patebit postea alcius in multis.
QUARTUM signum et pessimum est ignorancie in humanis sapienciis nunc temporibus, quia scimus quod Veritas divina sit complete revelata jam a mille ducentis et quin- quaginta annis que omnino perficit philosophiam, et dilucidat, et certificat. Et tota philosophic intencio est per viam admira- cionis universi devenire in cognicionem Dei, et proprietatum ejus tarn absolutarum quam relatarum, ad creacionem mundi et ejus conservacionem, et promissionem felicitatis future obedientibus sibi, et infelicitatis non obedientibus, tarn angelis quam hominibus, ut vivant ipsi homines ejus cultu debito, omni supersticione quantum possibile est philosophic remota, et ut consistant in morum honestate, et justicia, et pace communi, quatinus propter bona alterius vite, comtempnentes istius mundi bona, tandem veniant ad statum omnium bonorum aggregacione perfectum, qui est vera beatitudo ab ipso Deo largienda, tarn in corpore quam in anima. De omnibus enim istis articulis, et insuper de Christo et lege Christiana, repe- riuntur in libris philosophorum auctoritates pulcherrime, et sentencie efficaces, et exempla mira, que multum disponunt homines ad veritatem fidei Christiane recipiendam, et facile retinendam, et fortiter comprehendendam^et firmiter approban- dam, que ad defensionem et probacionem religionis Christiane necessario requiruntur. Quia infideles negant auctoritatem Christi et sanctorum et ewangelice veritatis, et ideo per hanc viam non est eundum contra eos vel ad eorum instruccionem, neque debet aliquis presumere de miraculis faciendis nunc temporis. Quapropter tercia via est requirenda, et hoc non est nisi per potestatem philosophic, que est communis nobis et eis, quia infideles principia philosophic et humane sapiencie non possunt negare, neque auctores eorum ; et ideo ex his
1 Or Metha[physi]cis, or Mecha[ni]cis.
procedendum est contra eos sive pro ipsis inclinandis ad fidei veritatem. Atque Christian! deberent propter seipsos libenter de libris philosophorum eruere omnia que ad confirmacionem et radicacionem fidei et declaracionem ejus et exercicium eorum in mirabilibus veritatibus congruentibus fidei, immo multe inveniuntur que sunt articuli expressi fidei nostre qualitercum- que illis Deus revelavit et concessit, pro|ferre in medium ad 4° a *• utilitatem Scripture Sacre, et ecclesie. Set nunc non invenitur quasi aliquis qui talis sciat ex potestate philosophic proponere in signum dempsum ignorancie, cum jam habemus hec omnia completa per revelacionem fidei adjuvantis et exercitantis nos ad majora eruenda de fontibus humane sapiencie quam unquam fuerunt educta. Et quod pejus est, negligunt requirere in libris philosophorum nobilissimas veritates in maxima copia que jacent tanquam mortue et quasi non fuissent unquam con- scripte. Et quod pessimum est, quod veritates hujusmodi quando aliquociens vel leguntur vel audiuntur, deridentur ac despiciuntur tanquam indignum, ut aliqui minus zelantes pro philosophia dicere presumunt, quod indignum esset difTerencie philosophie tractare talia que ad simplicitatem fidei nostre valent quasi majora quereret, set tamen nunquam inveniret. Et eciam alii non approbant, reputantes quod non sit fidei dignum, ut philosophi tractassent ea que valent ad earn, cum tamen in probationibus veritatum fidei juvent se, quantum sciunt, per potestatem philosophie speculative, et tamen longe magis conveniens esset, ut se juvarent per potestatem sciencie practice, quia hec sine comparacione plus cum profes- sione fidei concordat, ut manifestum est, et inferius tangetur. Et sancti eciam usi sunt auctoribus et sentenciis philosophorum moralium in laudem et decorem et robur et confirmacionem fidei nostre, magis quam argumentis dialecticis et sophisticis que multiplicantur nimis ad utramque partem contradiccionis, cum tractatur de hiis que fidei sunt et morum.
PHILOSOPHI igitur verificaverunt Causam Primam sive Deum esse unum et trinum. Ouoniam Plato * patrem, paternamque mentem, et utriusque amorem mutuum, unam
1 See another form of this quotation O. M. ii. 229.
8
summam indivisam trinitatem non solum ita credi oportere docuit, set ita esse racionibus certis convicit. Atque Ari- stotiles dicit ] : ' Per hunc numerum trinarium adhibuimus nos magnificare Deum unum Creatorem eminentem proprietatibus eorum que sunt creata.' Et ideo per hoc ostendit hunc numerum trinarium seu trinitatem esse inomni re. Setprimo in Creatore est hec trinitas, et ad imitacionem ejus in omnibus aliis quidam trinarius reperitur. Et cum Aristotiles perfecit philosophiam plenius et longe alcius sensit, si Plato veram personarum trinitatem ostendit, multo forcius Aristotiles. Aviscenni 2 eciam de Spiritu Sancto verbum facit, cujus gloria minus nota fuit eciam fidelibus, sicut patet de Grecis, quam Patris et Filii. Ethicus etiam philosophus Spiritum Sanctum dicit esse, ut ex libro De Cosmographia patet, quern mixtura Ebraici sermonis et Greci et pariter Latini con- scripsit Et hoc beatus Hieronimus et alii testantur necnon 40 a 2. verbum patris, et patrem, | sicut deinceps magis suo loco tangetur. Et probant unum deum esse infinite essencie, et infinite potencie, et infinite sapiencie, et infinite bonitatis, et hoc esse unum et idem. Quia dicunt quod in Deo nulla est composicio neque dirTerencie neque accidentis. Et de Domino Jesu Christo multa preclare narrant.
Albumasar enim in multis locis de Eo loquitur, unde in utraque translacione Majoris Introductorii in Astronomiam 3,
1 See O. M. ii. 230 for another form of this quotation : De Celo et Mundo, i. 2. Arab-lat. version (Ven. 1495), f. 187 b 1 'Et secundum istum numerum tenemur magnificare Deum Creatorem remotum a modis creaturarum/ Averroes adds as comment ' in oracionibus et sacrificiis, nam omnia ista non fiunt nisi ad magnificandum Creatorem.'
3 ' In radicibus Moralis Philosophic/ O. M. ii. 231.
3 ' Oritur in primo ejus decano ut Perse, Caldei, et Egyptii omniumque duorum Hermes et Ascalius. A primeva etate docent : puella cui persicum nomen Secdenidos, de darcama, arabice interpretatum ad re nedefa, idest, virgo munda, puella dico, virgo immaculata, corpore decora, vultu venusta, habitu modesta, crine prolixo, manu geminas aristas tenens supra solium auleatum residens : puerum nutriens ac jure pascens in loco cui nomen Hebrea puerum dico a quibus- dam nationibus nominatum Ihesum significantibus eica, quern nos Grece Chri- stum dicimus.' Introductorium lib. vi. f. 4. vo, Venice 1506. See Brewer, p. 49. See also Albertus Magnus, Spec. Aslron., cap. xi, for another form of the quotation. The close correspondence of this tract with parts of Bacon tend to establish the authenticity of its attribution to Albertus. ' Celechius dorastal,'
set prccipue in secundam \ dicit sexto libro : 'Oritur in primo decano Virginis ut Perse, Caldei, Egyptii, omniumque duces Hermes et Astabus 2. A prima etate docent : virgo munda, puella dico, virgo immaculata, corpore decora, wltu honesta, puerum nutriens ... in loco cui nomen Hebrea (hoc est, in terra Hebreorum), puerum dico, a quibusdam nationibus nominatum Ihesum, quern nos Christum Grece dicimus.' Nee potest istud ad solam ymaginem celi referri, propter hoc quod dicit ' in loco cui nomen Hebrea,' in quo Dominus natus fuit, et ipse alibi. Et similiter ceteri astronomi ad litteram de nativitate Domini hoc acceperunt. Et super illud verbum Boecii De Disciplina Scolarium ' Platonis probata deitas,' legitur in commentario 3. Inventam esse in tumba Platonis super ejus pectus laminam auream in qua scriptum fuit : ' Credo in Christum nasciturum de virgine, passurum pro humano genere, et tercia die resurrecturum.' Atque Ethicus philosophus in libro predicto4 pulchre dicit: ' Justi videre merebuntur Dominum Deum suum, Christumque regem suum, et signa et figuras clavorum . . . Verbumque Patris atque principium cum eo cuncta componens.' Multaque alia dicit. Et similiter Alchimus philosophus eadem et consimilia sicut in eorum libris manifestum, et beatus Hieroni- mus testis est. Et si avertamus ' Nasonis discrecionem,' sic enim loquitur de eo Boecius5, causa invitat ad ejus libros considerandos, mirabilius omnibus loqutus est in libro De Mutacione Vite Sue, qui alio nomine intitulatur, Liber De Vetula, propter quam mutacio facta dicitur, in quo a vanitate ad veritatem, inde a mundi istius contemptu ad considera- cionem alterius seculi auctor se convertit, inquirens trinitatem, et incarnacionem, et resurreccionem, et multa preclara fidei
1 Habens in manu sua duas spicas,' ' Abrie' being the chief variants from the quotation given above. (Alb. Mag., Parva Naturalia, f. 232 b 2, Venice 1517.)
1 videlicet of Herman, see Op. Tert. p. 49.
2 A later hand adds in a marginal note : De natiuitate Christi quam pre- dixerunt antiqui astrologi.
3 The words occur in cap. 4, but the story is not told in the commentary of St. Thomas.
* Aethicis Cosmographia, ed. Wuttke, 1853, p. 7.
5 De Discip. Scol., cap. 4. Invitat altered to invitacionc in a later hand.
IO
nostre secreta. Quoniam 24anno Octoviani Augusti, considerans rerum cursum, dixit : ' Quod in anno * sexto post deberet nasci propheta de virgine/ quod comprehendit, ut in illo libro scribitur per virtutem astronomie, sicut postea magis explanabitur. Stricte enim sumendo imperium Augusti, Dominus fuit natus 300 ejus anno. Quod tamen a pluribus dicitur natus fuisse 420 hoc est ampliando annos imperii per illos 12 qui fluxerunt a morte Julii Cesaris usque ad Actium 40 b 1. bellum, qui 72 | anni, secundum multos, non ascribuntur imperio, quia in illis non tenuit regnum in pace, set contendebat pro eo, et magis bello acquisivit quam possedit. Ideoque solvitur contrarietas, et manifestum est hoc ex hystoriis certis.
DEINDE2 mundi creacionem et produccionem ex nichilo veraciter manifestant, non ponentes mundum fuisse ab eterno sine principio, ut patet plane per Avicennum, set inicium habuisse, et per Aristotilem, cum ponat Creatorem et creata, ut dictum est. Et cum dicat non potuisse motus infinites non prefuisse, quoniam ut demonstrat, non contingit infinita pertransire, set omnes motus preteriti sunt pertransiti, et omne tempus preteritum est finitum. Et si non esset primus motus, non fuisset aliquis posteriorum, ut ex fine De Generacione, et quinti Phisicorumy et principio Methaphisice, manifestum est. Quamvis mundum esse eternum, sumpto eterno pro eternitate creata, sicut accipit in secunda proposi- cione De Causts, ubi dicit quod causa prima est super eterni- tatem et ante earn, velit mundum esse eternum ; et sumpto iterum eterno pro tota extensione temporis a principio motus celi, qui potest perpetuari secundum Dei voluntatem, contingit ponere mundum eternum, quare non fuit tempus in quo non fuerit motus, ut ipse arguit 8° Phisicorum contra eos qui posuerunt chaos infinitum quiescere ante mundi formacionem in tempore infinite. Et certum est quod nichil mensuratur tempore nisi successivum, et hoc est motus per se, et quies per accidens, que scilicet est cum motu aliquo. Quoniam et si celum staret, renovaretur alius motus si tempus fieret.
1 De Velula, cxxv. p. 76, ed. Wolfcnbuttcl, 1662.
2 Glossed ' id est, post.'
II
Et voco motum omnem transmutacionem successivam, sic enim accipitur in diffinicionc temporis. Quamvis cnim cclum staret, possunt motus voluntarii angelorum et corporum glorificatorum fieri. Et certe lapis descendcret si csset sursum, quamvis motus celi non esset. Motus enim celi non ordinatur, nisi ad transmutaciones rerum secundum genera- cionem et corrupcionem et alteracionem et augmentum et diminucionem, non ad alios motus locales, neque ad multa que per spiritum fieri possunt et per corpora glorificata. Et sic mundus nunquam cessavit producere animalia et plantas, ut Aristotiles dicit : intelligens quod in nullo tempore cessavit nee motus neque generacio postquam tempus mensurans motus celi incepit. Communis enim animi concepcio est, quam quilibet probat auditam, quod omne preteritum est finitum, vetule enim non possunt hoc ignorare postquam terminos cognoverunt. Et ideo Aristotiles summus philoso- phorum non potuit hanc concepcionem ignorare, ex qua directe sequitur, quod motus incepit et tempus similiter, unde in fine De Generacione ostendit quod motus a parte ante non fuerunt infiniti per hoc, quod non contingit infinita pertransire. | Quomodo ergo contradiceret sibi ipsi, hoc nullo 40 b 2. modo potest aliquis homo sane mentis dicere. Et scivit quod duracio creature finita est, nee potest equari duracioni Creatoris, cum excedit omnem creaturam in infinitum. Set obscuritas textus Aristotilis et sentenciarum difficultas et mala translacio occultant a multis intencionem veritatis in hac parte. Scivit eciam Aristotiles bene quod omne totum est majus sua parte, quia est concepcio. Set si tempus et motus habuissent infini- tatem, sequeretur quod pars esset equalis toti, et major toto, ut patet manifeste. Quoniam si tempus infinitum signetur in instanti c, et sint a et b partes signate, erunt equales, et utraque extendetur a parte una in infinitum. Si igitur in a ante c per centum milia annorum signetur d instans, ad quod continuetur /"pars a, et G major ipso b, erit/ major quam b, quare major quam a, quod est suum totum. Et illud manifeste patet in exemplo de linea infinita, ut tangetur post, circa infinitatem mundi. Posuerunt igitur fieri mundum a Deo ex nichilo, sicut Ethicus philosophus in libro memorato refert, dicens :
12
25 a I
f Primum 1 omnium . . . Deus omnes creaturas edificavit, et summopere unam molem instituit, atque eas, quas ex nichilo fecit, multipliciter dilatavit.' Et Trimegistus in libro De Divinitate ad Asclepium ait : ' In Creatore sunt omnia antequam creasset omnia ' et ideo creacionem manifeste posuerunt quam- vis multi non legentes nee intelligentes vias philosophorum, negavit eos creacionem posuisse. Et inter creata, angeli sunt nobiliores aliis et magis occultati ab intellectu humano, quorum tamen creacionem mirabiliter exprimunt philosophi. Primo igitur per motus corporum mundi quos invenerunt circiter sexaginta, posuerunt angelos esse tot, quia illi motus sunt voluntarii, et ideo fiunt per angelos. Et istud patet ex Methaphisica Aristotilis et Avicenni 2. Deinde extenderunt se ad ulteriorem consideracionem, invenientes quasi numerum infinitum nobis, sicut multiplicantur individua in hoc mundo inferiori sub una specie ; et distinguntur ab invicem numero, sicut individua sensibilia. DifTerunt tamen, quod angeli ita separantur ab invicem quod non corrumpuntur, set manent in esse stabili. Hec autem individua nota separantur ab invicem, ita quod aliquando corrumpuntur. Hec sentencia expresse scribitur in libro De Caiisis 3. Et si volumus ulterius admirari verba Ethici astronomi, possumus dicere, sicut ipse dicit in libro suo, novem ordines angelorum, quos eciam posuit stetisse in gloria celesti. Et ulterius presumpsit ponere decimum ordinem qui fecit ruinam et cecidit in penam infernalem. | Et ideo beatus Hieronimus, quando legit hec et multa alia de angelica creatura, dixit4 de hoc philosopho: ' cum ceperim discere5 hunc, tot invenisse et tarn magna dixisse, hanelitus corporis mei cum tedio6 multo paciebatur anxietatem vite.'
Set et longe magis admirandus est Apuleius Mandetensis, in libro De Deo Socratis\ in quo multa mirabilia ediscerens
1 ' Primum omnium initium mirabillium deus instituit illudque fundamentum principaliter posuit sua dispensatione mirabiliter atque potenter, quando omnes creaturas indivisas atque incompositas, in sua sapientia, aedificium summopere in unam ergatam instituit atque eas, quas ex nihilo fecit, multipliciter prolatas dilatavit,' p. 2.
2 See Met. Av. 9. 2. 3 ? cap. 17. * p. 6, op. cit.
5 MS. dicere. 6 MS. medio. 7 p. 67, ed. 1594.
*3
de angelica natura, transfert sentenciam Platonis in Simposio, videlicet, quod cuilibet homini deputatur unus angelus ad custodiam contra mala omnia, et ad promovendum et exci- tandum ad bona. Et postquam anima separata est, bonorum et malorum que gessit in corpore fit testis coram Deo judice. Atque asserit angelos deferre peticiones hominum ad celestia et reportant dona ab eis ad homines. Et quis preest uni provincie, et alius alii, et multa talia dicit, sub his verbis x : • Sunt quedam divine medie potestates in isto intersticio2 inter homines celicolasque, per quas desideria nostra et merita ad eos 3 commeant, . . . vectores, hinc precum, inde donorum, qui u[l]trocitroque peticiones portant, hinc inde suffragia : seu quidam utriusque interpretes, et salutigeri 4. Per hos . . . curant singuli eorum, ut est cuique tributa provincia, vel sompniis confirmandis, vel prepetibus gubernandis, vel oscini- bus 5 erudiendis, vel vatibus inspirandis, vel ceterisque adeo dinoscimus. Que cuncta celesti voluntate et numine et au- ctoritate ; set angelorum obsequio, et opera, et ministerio fieri, arbitrandum est.' ' Ex hac ergo angelorum copia Plato autumat singulis hominibus in vita agenda testes et custodes singulos 6 additos, qui nemini perspicui semper assunt, arbitri omnium 7 non solummodo actorum, verumeciam cogita- torum. At ubi vita edita remeandum est, eundem ilium qui nobis preditus fuit, raptare illud, et trahere veluti custodiam suam ad judicium, atque illic in causa ducenda assistere : . . . et prorsus illius testimonio ferri sentencia. Deinde vos omnes qui hanc Platonis sentenciam divinam me interprete ascultatis, ita animos vestros ad quecunque agenda vel medi- tanda8 formate, ut sciatis nichil homini pre istis custodibus intra animum nee foris esse secreti, quin omnia curiose ille percipiat, videt omnia, et intelligit . . . hie custos, singularis prefectus, domesticus speculator, proprius curator9, intimus cognitor, assiduus observator, individuus arbiter, inseparabilis testis, malorum improbator, probator bonorum, ... in rebus
1 De Deo Soc. p. 67, ed. 1594.
2 MS. intersito glossed interstitio in margin in another hand.
3 ad deos Text. * MS. salutem geri. 5 MS. obscurioribus. 6 MS. singulis. 7 MS. omni. 8 MS. judicanda.
9 MS. altered to 'tutator.'
14
incertis prospector, in dubiis premonitor, periculosis tutator1, egenis opitulator, qui tibi queat turn in sompniis, turn in signis, 25 a 2. turn coram cum usus postulat mala | attruncare, bona properare, humilia sublimare, nutancia 2 fulcire, obscura clarere, secunda regere, adversa corrigere.' Longum esset enarrare que iste et alii philosophi infideles dicunt de angelis. Et ideo hoc modo sufficiant.
DE felicitate autem copiose locuti sunt, et dico de vera, non de voluptate Epicurea, neque de diciis, neque de honoribus, neque de pecunia, neque de fama, neque de gloria, set de ilia felicitate qua Aristotiles dicit : Homines beatos ut angelos, que est futura felicitas, magnifice extollens philoso- phiam, ut ait Empedocles, que in Deo et a Deo est habenda, secundum quod Avicenna satis declarat in Radicibus Moralis Philosophie, et Alpharabius, et alii omnes concordant, quod est in parti [cfjpacione bonitatis divine, ipsam cognoscendo et amando. Hoc enim probant et ostendunt. Quia appetitus noster, ut Aristotiles dicit, iret in infinitum nisi staret ad summum bonum cujus immensitate claudatur anime racionalis desiderium, set appetitus et desiderium summi boni sequntur cognicionem. Quapropter anima habet cognoscere et deside- rare summum bonum quo compleatur aliquando, quia appetitus naturalis non frustrabitur a fine suo. Et ideo non solum Aristotiles, nee Avicenna, nee alii quorum libri noti sunt diffiniunt animarum immortalitatem, set in primo De Quescio- nibiis Tusculanis Cicero per totum laborat ad ostendendum immortalitatem anime multis modis et pulchris. Et similiter in libro De Senectute eadem immortalitas a Marco Tullio determinatur. Et pulchre dicitur 3 in libro De Natura Divina : 'Deus et pater omnium vel dominus, et his qui solus est omnia, omnibus se libenter ostendit. Non ubi 4 sit loco, nee qualis sit qualitate, nee quantus sit quantitate, set hominem sola intelligencia mentis illuminans, qui discussis ab animo errorum tenebris et veritatis claritate percepta, toto se sensui divine intelligencie commiscet, cuius amore a parte nature quam
1 MS. curator altered to ' tutator.' 2 MS. mitancia.
3 Aesclepius, p. 370, ed. 1594. 4 MS. ut.
*5
mortalis est liberatus immortalitatis future concipit fiduciam/ Et ideo non solum posuerunt felicitatem animarum set cor- porum resurgendorum et glorificandorum cum anima. Hoc Aviccnna, hoc Democritus antiqus affirmant. Plinius enim hoc refert de Democrito et multi alii, imo omnes recte philoso- phantes, quoniam ex fonte philosophic eruerunt, quia virtus secundum eos est conjuncti, sicut intelligere et edificare, ut Aristotiles vult* Et ideo posuerunt felicitatem conjuncti esse, unde non solum posuerunt hominem esse animam in corpore, set vere compositum ex anima et corpore, ita quod essencia hominis sit instituta ex anima et corpore, et non quod sua essencia sit sola anima in corpore. Illud enim | quod est 25 b 1. nobilius a parte hominis posuerunt substanciam prescisum virtutis et felicitatis, hoc autem est conjunctum in quantum hujusmodi, quia ipse homo qui est compositus ex anima et corpore est nobilius quam anima sola, quoniam corpus humanum est nobilis substancia. Et quamvis felicitas spiri- tualis et virtus insint homini racione anime, tamen non sunt anime, ut ibi sit status, set propter hominem ipsum conjun- ctum. Et ideo posuerunt felicitatem que est finis hominis, complere hominem totum, tarn a parte corporis, ut debetur ei, quam a parte anime. Et ideo posuerunt corpus aliquando conjungi cum anima,, ut utraque perficeretur secundum sui proprietatem. Sciebant enim per racionem quod forma appropriatur materie et e converso, et ideo forma incorrupti- bilis appropriat sibi materiam incorruptibilem. Sciebant eciam quod appetitus forme non completur nisi in materia sua, et posuerunt appetitum anime totaliter compleri per felicitatem ; quapropter posuerunt quod in corpore. Set in aliquo defe- cerunt, recurrendum est ad ea que pura fides tenet in hac parte, unde an sit et debeat esse felicitas corporis et anime scire se manifestaverunt. Set quid sit et qualis et quanta, et quomodo deberet acquiri, et ceteras proprietates in particulari ignoraverunt ; hec enim ex revelacione habentur. Et posue- runt quod Deus obedientibus preparavit promissionem felicem quam oculus non vidit nee in cor hominis ascendit ; sicut Avicenna dicit 1 expresse in Radicibus Civilis Sciencie 2, et
1 Avic. Met. t. x. c. 2, in fine. 2 t. ix. c. 7, in fine.
i6
1 inobedientibus promissionem terribilem/ sicut idem dicit. Et Tullius et Trimegistius et Socrates et multi alii loquuntur expresse de his promissionibus. Unde Tullius ait, prime» De Quescionibus Tusculanis 1 : * duas vias duplicesque cursus homi- num: qui autem integros castosque servassent, quibusque fuisset minima cum corporibus contagio, essent in corporibus humanis vitam mutari 2 divinam, his ad ilium de quo essent profecti, scilicet, ad Deum, reditum facilem patere.' Qui autem se humanis viciis contaminassent, his demum quodam interseclusum a consilio Dei. Et Hermes Mercurius in libro De Divina Natura sic ait 3 : ' Cum fuerit anime a corpore facta discessio, tunc arbitrii examenque meriti ejus transit in summam potestatem, que earn cura piam justamque provident, in sibi competentibus locis manere permittit. Sin autem delictorum illi tarn maculis viciisque oblitam viderit, desuper ad ima deturbans tradit eternis penis agitandam, ut in hoc animi obsit eternitas quod sit immortali sentencia eterno supplicio subjugata. Ergo ne his implicemur verendum timendum, cavendumque esse cognosce. Incredibiles enim post delicta cogentur credere non verbis set exemplis, nee minis set ipsa passione penarum.' Et Ethicus et Alchimus 25 b 2. in libris suis | dicunt4 quod mali passuri sunt in inferno cum dyabolo/ ' ut cernant impii truculentissimum ac furibundum mortis auctorem, quern secuti fuerunt in desideria multa et inutilia et nociva.' ' Et justi merebuntur videre Dominum Deum suum Christum regemque suum,' ut prius dictum est.
Set an sic de promissione eterna potuerunt cognicionem habere ut dixi, et in universali, quantum ad quescionem quid hec sint et que et qualia. Non tamen in particulari et propria disciplina ; et hoc precipue propter peccata obum- brancia cognicionem naturalem de Deo et felicitate et aliis ad hoc pertinentibus, et propter corporis contagionem. Hec enim philosophi satis ostendunt, et precipue Avicenna in Radicibus Moralis Philosophies ubi post multa concludit 5 : 1 Nostra igitur disposicio erga ilia est, sicut disposicio surdi qui nunquam audivit in sua privacione ymaginandi delecta-
1 Tusc. Disp. i. 30. a imitati Text. 3 Cf. De Civ. Dei, viii. 23. 24.
4 lib. cit. p. 6. 5 Met. t. ix. c. 7.
17
cionem armonicam, cum ipse sit certus de amenitate1 ejus.' Et non solum intellectus sic sc habct in cognoscendo, set affectus et voluntas in desiderando, et amando, et sapiendo seu gustando, dulcedinem vite eterne, ut Avicenne utar eloquio 2. Comparat enim nos paralitico, cui si apponatur cibus delectabilis, non sentit ejus suavitatem, donee curetur paralisis, et auferatur mala disposicio. Sicque dicit esse nobis respectu dulcedinis vite eterne, et propter peccata, et propter communionem corporis mortalis. Peccata enim inficiunt appetitum anime racionalis, et moles corporis aggra- vat. Unde Avicenna in Radicibus Moralis Philosophie dicit 3 eleganter : ' Quia nos, in hoc seculo nostro et hoc corpore, demersi sumus in multa turpia, ideo non sentimus illam delectacionem, cum tamen apud nos fuerit aliquid de causis ejus . . . et ideo non inquirimus earn, nee allicimur ad earn, nisi prius deposuerimus a cervicibus nostris jugum volu- ptatis et ire et sorores earum, et sic degustemus aliquid illius delectacionis, et sic fortasse ymaginabuntur 4 de ilia parum, tanquam per interpositum. Set precipue cum solute fuerint quesciones (de5 Deo, de immortalitate animarum, et felicitate eorum 6, et de resurrexione corporum, et hujusmodi), et revelata fuerint inquisita nobilia, tunc comparacio hujus nostre delectacionis ad illam nostram delectacionem erit comparacio delectacionis sensibilis, que est odorandi odores gustatorum delectabilium, ad delectacionem comedendi ea.'
Set anime occupacio cum corpore facit earn oblivisci sui ipsius et ejus quod amare debet ; sicut infirmus qui obliviscitur ejus quod opus est restaurare pro eo quod resolvitur de eo. Substancia enim anime, ut dicit, corpus occupat et reddit earn stultam, et facit earn oblivisci sui desiderii proprii, et inquirendi perfeccionem que sibi | competit et percipiendi delectacionem 26 a 1. perfeccionis sue. Non quod anima sit impressa corpori vel submersa ; set quia ligacio est inter ilia duo, quod est, de- siderium naturale gubernandi corporis, et agitandi affecciones ejus.
1 MS. vanitate. 2 loc. cit. t. ix. c. 7. 3 loc. cit. t. ix. c. 7.
4 ymaginabimus Text. 5 ' de . . . hujusmodi ' not in printed Text.
6 ' et . . . eorum ' after • Deo 'in MS.
C
i8
SIMILITER et mira loquti sunt de morum honestate et peccatorum honere. Et distinguit Aristotiles * in 6° Ethice quod ' in omni genere virtutis est una naturalis et altera per acquisicionem2, ut invenimus unum hominem castum per naturam, et audacem, et sic de aliis virtutibus.' Et similiter in fine decimi3 distinguit, et ibi dicit quod virtutes naturales non sunt a nobis, set per graciam divinam. Quanto ergo magis virtutes que acquiruntur, que sunt longe nobiliores, quamvis consuetudo accionis virtuosi eas conservet et roboret et exprimat, propter quod consuetudinales vocantur, et ex operacionibus nostris dependere dicuntur. Et omne bonum hominis in hac vita, et solum ponunt virtutem, secundum quod Tullius libro De Paradoxis jurejurando confirmat 4, quod nunquam ducet aliquid in bonis nisi virtutem, quod et auctoritate unius de septem sapientibus confirmat. Qui cum omnes de locis suis fugerent propter expugnantes eos, dicentes ei quare non res suas secum transferret ? dixit : Omnia mea mecum porto : nichil suum diffiniens nisi virtutem.
Et eciam virtus vita hominis est. Quia Seneca dicit in primis Epistolis, homines prius moriuntur quam incipiant vivere ; loquens de his qui in peccatis se occupant usque ad mortem naturalem. Unde Apuleius nobilissimus in libro De Deo Socratis admiratur nimis quod homines non curant animas suas ut vivant, et ait 5 : ' Nichil eque miror quam cum omnes cupiant optime vivere, et sciant non in alia re quam in animo vivi, nee fieri posse quin, ut optime vivant, animus colendus sit, tamen animum suum non colant. At si quis velit acute 6 cernere, oculi curandi sunt ; si velis perniciter currere, pedes curandi sunt. Similiter neque ceteris membris, sua cuique cura est. Quod cum omnes facie 7 perspiciant ; nescio 8 satis mecum reputare, et admirari, cur non eciam animum suum racione excolant. Que quidem racio vivendi omnibus ° eque necessaria, non racio pangendi 10, non racio psallendi ; . . . et idem in ceteris artibus, ne omnes prosequar,
1 Ethics, vi. 19, a quotation not from the text of Aristotle but the Commen- tary of Averroes on it.
3 MS. accisicionem. 3 Ethicis, x. 9. in Comment. Aver. 4 Paradoxon i. 5 p. 77, ed. 1594. 6 acriter Text. 7 facile Text. 8 nequeo Text.
9 MS. eundem. 10 pingendi Text.
19
quas licet tibi nescirc, nee pudet. Enimvero die, non pudet me nescirc undc vivere, nunquam hoc dicere * audebis. Et cum primis mirandum est, quod ea que minime videri volunt nescire discere 2 tamen negligunt, et ejusdem artis disciplinam simul et ignoranciam detractant.'
Ceterum omnes philosophi volunt quod virtutis honcstas sua miranda pulcritudinem quemlibet debet invitare, quoniam ho|nestum est, ut ait Tullius, quod sua vi nos trahit, et sua 26 a 2. dignitate nos allicit. Apuleius eciam in 30 libro De Do- gmate Platonisz dicit virtutem esse animi pulchritudinem. Et Tullius, quarto4 De Quescionibus, dicit: * Ut corporis est quedam apta figura membrorum, cum colons quadam suavitate ; eaque pulchritudo vocatur ; sic in animo, opinionum judicio- rumque equabilitas et constancia, cum firmitate quadam et stabilitate virtutem subsequens, aut virtutis vim ipsam con- tinens, pulcritudo vocatur.' Et Apuleius, virtutem non solum esse pulcritudinem animi, set sanitatem et vires. Et sic Cicero, ut ex 2°, et 30, et 40 et 50 De Qnescionibus Tusciilanis multipliciter manifestum est. Et licet ' impossibile aut difficile sit eum qui induratus est moribus antiquis tempore longo mutari ad virtutes/ ut Aristotiles 5 dicit in fine Ethice, tamen Seneca dicit 70 De Beneficiis^ quod facile est scire et habere virtutes quantum est a parte illarum, et a parte nature et Dei dicens, ' Quicquid nos meliores beatosque facturum est, aut in aperte, aut in proximo posuit. Si quis animum virtuti consecravit, et quacunque vocat ilia, planum putat : si sociale animal, et in commune genitum mundum ut unam domum spectat . . . semperque tanquam in publico vivit : se magis quam alios veritus, superductus ille tempestatibus tribula- cionum, in solido ac sereno stetit 7 : consummavit scienciam utilem.' ' Nullius enim rei difficilis est invencio, nisi cujus hie unus invente 8 fructus est, invenisse.' Et hoc est in speculativis puris, non in his que ad beatam vitam pertinent.
' Peccare eciam nemini licet,' ut ait Tullius 9, 50 De Quescio-
1 MS. licebit marked for erasure. 2 MS. discere nescire.
3 lib. ii. p. 604. 4 Tusc. Disp. iv. 13.
5 Not Aristotle but Averroes in Ethicis, 1. 10. c. n. 6 vii. 1.
7 MS. statut. 8 MS. in ventre. 9 Tusc. Disp. v. 19.
C 2
20
nibus Tiiscalanis. Quoniam peccata impediunt anime perfec- cionem et acquisicionem felicitatis eterne. Quare Algazel dicit1 quod 'hec felicitas pendet ex perfeccione anime. Perfeccio autem ejus consistit 2 in duobus, in mundicia et ornatu. Mundicia est ut expietur 3 a sordidis moribus, et sanctificetur 4 a fantasiis turpibus ; ornatus ut depinguatur in ea certitudo veritatis divine, et esse tocius universi secundum seriem ejus, revelacione ... in qua non sit error nee occul- tacio. Verbi gracia, sicut speculum cui non est perfeccio nisi appareat in eo forma pulchra . . . quod non fit, nisi cum omnino tersum fuerit a sorde et rubigine, et postea apponantur ei forme pulchre . . . Anima igitur est sicut speculum : nam depinguntur in ea forme tocius universi cum mundata 5 et tersa fuerit a sordidis moribus.' Et ideo peccata exsecant homi- nem, quia omnis malus est ignorans, ut Aristotiles 6 dicit. Et Socrates ait, quod non est possibile ut faciat quis fa- ctum pravum nisi propter ignoranciam : quoniam quando ve- niunt ad passionem desiderii peccandi, amittit scienciam, et 26 b r. absorbetur | intellectus. Tanta est eciam turpitudo vilitas peccati quod Sapiens dicit : Si scirem deos esse ignoscituros et homines ignoturos, dedignanter peccarem. Propter quod Tullius 7 Achademicoi'nm dicit * homines tenebras et solitudines nactos ad perpetranda peccata, per se feditate sua ipsa turpi- tudo deterret.' Et Seneca 50 N aturalium dicit quod propter turpitudinem scelera conspectum sui reformidant, quibus abscondendis 8 nulla satis nox alta est. Apuleius eciam in 30 De Habitudine Platonis 9 dicit, e Maliciam seu peccatum esse animi feditatem.' Et hoc idem ex Tullio in Qiiescionibus Tusculanis multipliciter patet.
Peccatum non solum exsecat, nee fedat, nee debilitat animam racionalem, set convertit in vitam bestialem, sicut philosophi ostendunt multis locis. Cum superbum dicunt in leonem transformatum, iracundum in canem, avarum in lupum, pigrum in asinum, luxuriosum in porcum, et sic per cetera vicia
1 In Logica, c. 2, f. a 2 verso, Venice 1506. 3 constat Text.
3 expurgetur Text. 4 suspendatur Text. 6 munda T.
fi Averroes in Ethtcis, 1. 3. c. 2. 7 De Fin. iii. n. 8 MS. abscondentis. 9 ii. De Dogma. Plat, a memory quotation.
21
ab hominis natura, dicunt homines transmutari. Set tractare singula circa virtutes et vicia esset magnum opus, et ideo recurrendum est ad morales philosophos et libros eorum : ut ad libros De Officlls. De Paradoxls} De Amlclcla, De Senectute, De Quescionibus Tusculanis, in 5 libris De Achademicis l, in 5 libris /;/ Verve, in Hortenslo, in libro Divinacionum> in libris De Natura Deorum, in Thimco Ciceronis, in Philippicis. Simi- liter in libro magno Eplstolarum prlmarum, et in suo corpori Epistolarum s a arum, et in Epis tolls Senece ad Paulum, et in libris De Rcmedlls Fortultorum, De 4 Vlrtutlbus Cardlnallbus, De Clcmencia. et in 7 De Benefiells, et in libris Declamaclouum 4. Ita quod ibi Seneca naturalia tractat, sicut in 8 libris Quesclouum Naturallum, et in libro De Forma Mundl, et hujusmodi, mira de virtutibus immiscet. Similiter et alii philosophi faciunt quia sciencia speculativa omnino habet ad mores referri. Sunt et libri Aristotilis multi, ut 10 XfonEthlce in triplice translacione, et Commentarlus Averrols super illos, et Commentarlus Eustacll apud latinos. Sunt et libri ejusdem Aristotilis De Secretls Secretorum. Sunt et libri ejus de RetJiorlca et Poetlca, et Commentarll Alpharabll et Averrols, qui libri ad Moralem Philosophiam pertinent. Quoniam pre- parabit modum proposicionum et argumentorum et aliorum que pertinent ad Moralem Scienciam, sunt et libri Apuleii De Dogmate Platonls, et De Deo Socratls, et libri Trimegisti, Mercurii, Hermetis, Avicenne, Alfarabii, et multorum aliorum quos longum esset enarrare.
SET non solum de predictis loquntur gloriose, si et leges et jura et statuta vivendi promulgant, quibus habet hu- manum genus salubriter regi, set quod se extendit philosophia. Unde Aristotiles 2 in fine | Ethlce transiens ad libros legum 26 b 2. dicit : * Quoniam propositum nostrum est perfeccio speculacionis secundum mensuram posse philosophic in rebus humanis, tunc conabimur primum 3 perscrutari de parte nobili bona legum quam dixerunt antiqui in regimine civitatum. Deinde videbimus de modis vivendi, quis eorum corrupit quasdam civitates, et quis eorum rectificat quasdam, et quis eorum
1 This includes the De Finibus. 2 Averroes in Eihicis, I. 10. c. u in fine.
3 primitus Text.
22
corrupit omnem civitatem et quis rectificat omnem \ Intendo ex civitatis 4 simplicibus aut 5.' Et dicit2 translator ex Greco in Arabico : ' Hie explicit sermo in hac parte prima hujus sciencie civilis, et est ea que se habet in Sciencia Civili, habitudine noticie, quid est sanitas et egritudo in arte medicine, quoniam in 10 libris Ethice qui continent primam partem Civilis Sciencie ibi 3 faciendis docetur quid est virtus, quid felicitas, quid virtus, quid vicium, que species virtutum, et que species viciorum, sicut in prima parte medicine que vocatur speculativa, fit consideracio de sanitate et infirmitate corporali. Et ilia quam promisit est pars que se4 habet in hac sciencia habitudine efficiencie sanitatis et destruccione egritudinis in medicina, et est in libro suo qui nominatur Liber De Regimine Vite in quo ordinat leges et statuta quibus inducantur cives ad morum et virtutum honestatem, et ser- ventur in eis, et quibus prohibeantur et curentur a viciis et peccatis, sicut accidit in secunda parte medicine, que est practica, in qua docetur quomodo inducatur et conservetur sanitas, et quomodo infirmitates evacuentur et prohibeantur.'
Civitates quidem simplices sunt que habent finem simplicem ut volumptatem, vel divicias, vel potenciam 5 seu victoriam, vel famam seu gloriam, que sunt false felicitates, vel veram felici- tatem que est alterius vite.
Composite vero civitates0 sunt que habent finem compo- situm ex omnibus his, vel 4, vel 3, vel 2, et hoc secundum omnes diversitates comparacionum istorum 5, propter quod dicit Alfarabius 7 in libro De Scieneiis, 'habitudinem veram esse post hanc vitam, et estimate beatitudines sicut victoria, gloria, delectaciones. Et ponuntur fines tantum in hac vita.' Et hii fines non mveniuntur nisi per regnatum stabilientem et conditiones et consuetudines et gestus et habitus et mores. Regnatus autem duo sunt modi regnatus, scilicet, stabiliens acciones ut eis acquiratur, [respectu] illud quod in veritate est
1 omnes MS. 2 It is Averroes who is writing. 3 MS. in.
4 MS. que se repeated. 5 MS. patientiam. 6 veritates MS.
7 quod vera beatitudo non potest haberi in praesenti, sed in futuro querenda est. Quae autem putantur beatitudo, et non sunt, sunt sicut victoria, et gloria, et dilectiones, haec fines eorum quae faciunt. Alf. de Scientiis, c. 5. p. 38. 9, Paris 160, ed. Camerarius.
23
beatitudo, et est regnatus optimus. Et civitatcs ct gentes obedientes isti regnatui sunt optime. Et regnatus stabiliens opcraciones quibus non acquiritur nisi quod estimatur beati- tudo, est regnatus stolidus. Et hie quidem regnatus dividitur secundum fines et intenciones quas inquirit iste regnatus. Nam | si inquirit divicias nominatur regnum diviciarum, et27ai, si gloriam nominatur regnum glorie, et si est preter ista aliquod ab istis, nomine finis illius nominatur.'
Et Avicenna * tractando hanc partem Civilis Sciencie dicit quod oportet quod sit unus super omnes in civitate, cui omnes obediant. ' Et oportet ire 2 instituendo legem, sit hec prima intencio, scilicet, ordinare civitatem in 3 partes, scilicet, dispositores, et ministros, et legisperitos, et ut in unoquoque ordine istorum ordinetur aliquis prelatus. post quern ordi- nentur alii pre[lati] inferiores eo . . ., et post hos iterum alii ordinentur, quousque perveniant ad paucos, ad hoc ut nullus sit in civitate inutilis, qui 3 non habeat aliquem statum lauda- bilem, set ut ab unoquoque perveniat utilitas civitati. Et ideo prohibere debet princeps civitatis ociositatem et vacacio- nem . . . Qui autem non possunt compesci, expellendi sunt de civitate, nisi causa hujus sit infirmitas ; et tunc constituendus est eis locus in quo permaneant hujusmodi, deputetur eis procurator. Oportet autem quod in civitate sit quidam modus reipublice que partim proveniat ex jure quod instituitur con- tractibus, partim ex calumpniis que pro pena infliguntur, partim ex predis rebellium, partim ex aliis 4, et ut hec respublica sit partim preparata illis, qui non possunt lucrari propter infirmi- tatem et senectutem, et partim legis doctoribus, et partim communibus usibus.' Et prima distinccio legum est ut ante omnia statuantur5 leges circa cultum divinum. Ouoniam Tullius dicit in primo De Quescionibus 6, ' philosophia omnium mater arcium, quid est aliud nisi, ut Plato, donum, ut ego, inventum Dei ? Hec nos primum ad ejus cultum, deinde ad jus hominum, quod situm est in generis humani societate . . . erudivit.' Quare Marcus Tullius Cicero in secundo De Natura
1 Avic. Met. t. x. c. 4. 2 ut Text. 3 quin MS.
4 These three words are not in the printed text. The last phrases are inverted.
5 MS. statuamur. 6 Tusc. Disp. i. 26.
24
Divina 1 ait : ' Cultus dei est optimus idemque castissimus atque sanctissimus plenissimusque pietatis, ut eum semper pura, integra, incorrupta, et mente et voce veneremur. Non enim philosophi solum, set majores nostri, supersticionem a religione separaverunt. Nam qui totos dies precabantur et immolabant, ut sui sibi liberi superstites essent, supersticiosi sunt appellati, quod nomen patuit postea lacius. Qui autem omnia que ad cultum Dei pertinerent diligenter curarent et tanquam rele- gerent, sunt dicti religiosi, ex relegendo, eligentes ex eligendo, tanquam legendo de legendis, et intelligendo intelligentes. Alterum nomen vicii est, alterum laudis.'
Primum autem quod legislator debet ostendere hominibus est, secundum Avicennam 2, quod { primum fundamentum quod instituit sit hoc ut assignet hominibus quod unum habent factorem omnipotentem, scientem occultum et manifestum, | 27 a 2- et quod de jure ejus est, ut obediatur preceptis ejus. Oportet enim ut obediatur mandacis ejus cujus est creatura.'
Secundum fundamentum 3 est ' quod obedientibus sibi jam preparavit promissionem felicem et inobedientibus promis- sionem terribilem.' Et recte posita sunt hec fundamenta cultus divini quoniam beneficium Creatoris est infinitum uno modo, cum non possit fieri nisi per potenciam infinitam. Et bene- ficium felicitatis est majus eo, et ideo tenetur homo obedire voluntati divine, et eum cum omni reverencia colere. Et non debet legislator detinere vulgus circa cognicionem Dei quantum ad singula, set quod est unus vivens, non habens similem, et ' quod non est Ei aliud compar nee simile ' et huiusmodi. Unde non debet descendere ad singula que sunt de Deo ne vulgus cadat in hereses et quesciones. Verbi gracia, si dixerit quod Deus habet esse non signatum in loco nee dicibile verbo, et hujusmodi difificiliora quam possit vulgus capere, nee tamen debet dicere se occultasse4 aliquid ab eis 1 Imo oportet ut insinuet gloriam Dei et magnitudinem ejus aliquibus vicibus 5 et parabolis sumptis a rebus que sunt apud eos gloriose. . . . Similiter oportet ut afifirmet eis quod dicitur de promissione, taliter ut possint ymaginari ejus
1 De Nat. Deorum, ii. 28. 2 loc. cit. t. x. c. 2.
3 loc. cit. t. x. c. 2. 4 occultas se MS. 5 nutibus Text.
25
qualitatem et quiescant in co anime eorum : et ut felicitatis ct terroris inducant l cxcmpla per que ipsi intelligant et ymaginant2 de eis, veritatcm autem non detegat eis nisi aliquid commune, scilicet, quod est aliquid quod nee oculus vidit3 nee auris audivit, et quod illic est regnum delectacionis maxime, et doloris est horror eternus. . . . Non tamen est inconveniens quod inducat in sua rethorica aliqua capitula assignancium 4, que aptos naturaliter moveant ad inquisicionem sapiencialem ' : et hec omnia dicunt Avicenna et alii. In isto autem cultu, secundum Avicennam et alios, habent ordinari templa, et oraciones, et oblaciones, et sacrificia, et jejunia et peregrina- ciones maxime ad locum legislatoris, ut habeatur in memoria et veneracione. Et Aristotiles dicit nunquam verecundiores nos esse debere quam cum de divinis agatur ; si intramus templa simus compositi; si ad sacrificium accessuri visum5 demittamus, si in oracione argumento modestie fungamur. Et ideo dicit Avicenna 6 : ' Oportet ut doctor doceat oratorem disposiciones, quibus preparantur ad orandum, quemadmodum consuevit homo preparare se ad occurrendum regi humano in mundicia et decore, et ut faciat assuescere mundicie et decori firma 7 consuetudine ; et instituat eum ad modum hominis preparantis se in occursum regis cum humilitate, wltu demisso, compressis membris, cessante a revolucione et omni perturbacione.' Et determinant philosophi, ut Avicenna et alii, quod 8 ' sollempni- tates magne debent statui eo quod faciunt gentes congregari, et dant eis audaciam et emulacionem legis ; et oracionis multitudinis exaudiuntur : et propter eas eveniat benedicciones a Deo.' Et similiter | fraternitates generates debent fieri 27 b 1. propter easdem causas.
Et quomodo in speciali oracio convenienter fiat, docet Hermes Mercurius in libro De Divinis 9, incipiens sic preclare : ' Nichil deest ipsi Deo, set nos agentes gracias adoremus. Hec enim sunt summe incensiones Dei, gracie cum aguntur mortalibus.' Dicit igitur : * Gracias tibi summe, exsuperan-
1 inducat Text. 2 MS. ymaginent. 3 MS. viderit.
4 MS. assignacionum. s MS. vistum, for visum. 6 Met. t. x. c. 3.
7 MS. summa. 8 loc. cit. t. x. c. 5.
9 Aescl. Dialog, f. 117. Iamblichus, Venice 15 16, fo.
26
tissime. Tua enim gracia tantum sumus cognicionis tue lumine consecuti. O nomen sanctum et honorandum, nomen unum, quo solus Deus est benedictus religione paterna, quoniam omnibus paternam pietatem,et religionem, et amorem, et quecunque sunt dulcior efficacia, prebere dignaris ! Et donas nos sensu, racione, intelligencia. Sensu, ut te cogno- scamus : racione, ut te suspicionibus indigemus : intelligencia, ut te cognoscendo gaudeamus, ac numine tuo salvati gaudea- mus, quod te nobis ostenderis totum. Gaudemus, quod nos in corporibus sitos eternitati fueris consecrare dignatus. Hoc enim est humana sola gratulacio,, tue cognicio majestatis. . . . O vite vera vita ! O naturarum omnium fecunda pregnacio. . . . Cognovimus te, eterna perseveracio, in omni igitur ista oracione, adorantes bonum bonitatis tue, hoc tantum depre- camur, ut nos velis servare perseverantes in amore cognicionis tue, et nunquam ab hoc vite genere separari. Hec optantes, convertimus nos ad puram et sine animalibus cenam.' Transeo de oblacionibus et sacrificiis et aliis dictis quia longum esset hoc evolvere.
Post vero statuta circa cultum divinum ordinant statuta et leges hominum inter se. Et primo propter salutem speciei et multiplicacionem individuorum dant leges conjugii, et statum quomodo habent fieri, et qualiter impedimenta amoveantur. Et precipue quod a civitatibus excludantur fornicatores et zodomite, qui inducunt contrarium con- struccioni civitatis, 'quoniam retrahunt homines ab eo quod melius est in civitate, scilicet, conjugio/ ut Avicenna1 et alii volunt.
Deinde ordinantur leges secundum quas debet paterfamilias vivere in regimine prolis et familie, et leges quas prelati debent habere ad subditos, dominus ad servos, et magistri ad discipulos, et artifices tarn in mechanicis artibus quam in liberalibus. Et deinde docet statuere patrimonia ct heredi- tates et testamenta; quia Avicenna dicit2 quod ' substancia necessaria vite partim est ramus, partim radix. Sed radix est patrimonium, et aliquid quod est ex testamento legatum et datum, ex quibus tribus radicibus firmior est patrimonium.'
1 Avic. Met. t. x. c. 4. 2 loc. cit.
27
Ramus autcm substancie venit de acquisicionc per species ncgociacionis. Deinde debent ostendi leges circa contractus omnium specierum negociacionum, in cmendo, vendendo, locando, conducendo. mutuando, commodando, expendendo, servando, et hujusmodi, ut in plena justicia vivant homines. Ad ultimum debent prohiberi | ' studia propter que amittuntur 27 b 2. hereditates et census,' et pax et concordia civium turbantur, ut Avicenna et alii ponunt exempla, videlicet de illis ' qui cupiunt vincere causa alicujus lucri, ut luctator, et aleator,' et hujusmodi. Similiter debent prohiberi studia que inducunt contraria utilitatibus, sicut exemplificant in doctrina furandi et rapiendi, in ceteris hujusmodi. Et oportet, sicut Avicenna et alii volunt, ut legislator removeat in contractibus quicquid nocere potest. Et doceat l ' ut homines adjuvent se mutuo et defendant, . . . et contra inimicos regis sint unanimes ad expugnandum eos. ... Si autem alia civitas constitucionum et legum2 hoc non adversatur ei, nisi tempus fecerit debere non esse aliam legem, . . . cujus institucio, quoniam optima est, tunc dilatanda est per totum mundum. Si aliqui autem sint inter eos qui a 3 lege discordent, prius corrigantur ut resipiscant, quod si facere noluerint, occidantur.'
Composita enim lege et exposita, debet legislator ostendere quod lex sua sit bona et digna teneri a civibus. Et hie exiguntur modi quibus secta probetur, et sciat fides de ea. Modi vero plures sunt hujusmodi, quoniam ut ait Cicero in libroDe Oratoris Particionibns^ : ' Ea que ad fidem faciendam pertinent, in confirmacionem et reprehensionem dividuntur.' Reprehendende sunt igitur omnes imperfecciones aliarum sectarum, et quicquid est mali in eis destruetur, ut ex falsitatis destruccione Veritas secte pateat. Et ita dicit Aristotiles se velle incipere in libris legum. Destruimur autem alie secte, primo per hoc quod secta vera et alique aliarum primo dampnabunt aliquam que minime habet veritatis. Quoniam sive finis sit compositus ex felicitate alterius vite, quam ponunt philosophi veri, et ex aliquo vel aliquibus, vel aliquibus aliis
1 loc. cit. t. x. c. 5. 2 legis Text. 3 MS. quia.
4 Ad Herenniutn, i. x. ' ratioque persuadendi posita est in confirmatione et confutatione.'
28
finibus, sive sit simplex, alius ab ilia que vera felicitas dicitur, reprobanda est secta propter maliciam et vanitatem et turpitu- dinem finis, tarn per auctoritatem quam per racionem. Deinde per destruccionem eorum que sunt ad finem, propter eorum malas et viles et turpes condiciones et stultas, quod si nichil mali sit in duabus sectis, nichil vile, nichil turpe, tunc oportet quod sit una et eadem, vel una melior alia ; et sic tandem procedetur quod standum est ad veram et unam aliam que maxime conveniet cum ea. Et tunc judicande sunt, primo per racionem finium in quos vadunt, secundum autem nobilitatem finis, est nobilitas secte. Et ideo cum vera secta ponat finem nobilis- simum, ilia tenenda est non solum, autem per finem nobilitatem que consistit in bonitate ejus et pulchritudine et magnitudine eorum que sunt ad finem. Et in hiis omnibus procedendum est per auctoritatem et racionem, secundum quod expedit in 28 a 1. singulis. I Preterea considerande sunt condiciones legumlatorum ut merito sui digni quatinus eis credatur. Et ideo propter ejus auctoritatem, et auctoritatem aliorum quos ymitatus est, oportet considerare quibus condicionibus acquiritur auctoritas et fides adhibenda. Et hie oportet considerare bene dicta Tullii in Topicis et Commentarium Boecii super ilium librum, precipue in 50 libro Commentarii Boecii, atque librum Tullii De Oratore, et librum De Vidgati Jtidicio Sermonis, super omnia vero legantur ea que Alfarabius et Avicenna dicunt de probacione secte et cui credendum sit.
Et ' post hoc oportet quod legislator constituat sibi succes- sorem, sed cum consensu majorum et vulgi,' ut dicit Avicenna *, ' et ut talem eligat qui bene regere possit, et sit prudens et honestorum morum, scilicet, audax et mansuetus, et peritus gubernandi, et peritus legis, quo nullus sit pericior, et hoc sit manifestum omnibus. Si autem postea discordaverint in hoc, ita ut alium velint eligere, jam negaverunt Deum, ut dicit, et ideo oportet interponere judicia in lege sua, ut quisquis se intrudere voluerit postea, tota civitas unanimiter irruat in eum et occidat, quod si potuerint, et non fecerint, jam contra- dixerunt Deo, . . . nee est reus sanguinis qui interficit hujus- modi, ita tamen ut prius innotescat populo.' Si autem ille
1 loc. cit. t. x. c. 5.
29
qui debet institui non sit dignus, ct probatum fuerit, alius instituatur. Hec omnia dicunt philosophi manifeste.
Hec et hujusmodi multa alia docent philosophi, quorum libri sunt in lingua latina, ut Cicero De Republica, et Apuleius De Dogmate Platonis, et Avicenna mRadicibiis Civilis Sciencie, quas, ut dicit in prohemio libri Sufficiencies innuebat ad summam sciencie moralis quoad usque in hac intencione librum edit proprium et singularem. Et Alfarabius in tractatu 1 De Sciencia Civilly et plures alii, multoque de hac materia in libris Senece, et Tullii, et aliorum prenominatis. Set libri Platonis De Re- publican non habent in latino, neque complete habentur libri Aristotilis qui immediate sequntur 10 libros Ethice, ut prius tactum est, neque libri Theophrasti qui complevit seu exposuit philosophiam Aristotilis. Quia, ut ait Tullius in libro 5° Achademicorum 2, * Aristotiles et Theophrastus non solum private vite racionem, set rerum publicam reccionem, omnium fere civitatum non solum Grecie set Barbarie tradiderunt, Aristotiles tamen mores, et instituta, disciplinas, Theophra- stus leges 3 edocuit.' Set hoc intelligendum est quantum ad explicacionem earum quibus Aristotiles sanxivit. Quia Alfa- rabius et translator Ethice de Greco in Arabicum testantur eum fecisse librum legum, et ipsemet in fine Ethice fatetur | se 28 a 2. descendere ad leges civitatum simplicium, ut prius tactum est.
QUOMODO vero cognicio et amor, reverencia divine maje- statis, et desiderium future felicitatis, et virtutum perfeccio, melius habeatur per contemptum diviciarum et deliciarum, et honorum et glorie, et pulchritudinis, et roboris corporalis, et ceterarum corporis graciarum, ideo philosophi multipliciter in- struxerunt mundum in horum contemptu, et verbo et facto. Aristotiles enim ipse summus philosophorum, ut omnes testan- tur, in contemptum mundi cum omnibus diviciis, et honoribus, et voluptatibus suis, patriam reliquit, in exilio suam vitam finivit. Et Theophrastus ejus precipuus successor in philosophia, ut Tullius recitat de eis in 50 De Quescionibus Tusculanis, qua- tinus postquam uterque docuisset qualiter in republica princeps conveniret inclinaciones, et momenta temporum quibus esset
1 ? MS. decern. This tract is included in the De Scientiis.
2 De Fin. v. 4. 3 MS. leget.
30
moderandus, quieta contemplacione vitam finirent. Que quia Dei erat vitesimillima a sapiente, visa est dignissima, sicut Cicero de eis narrat in 5° Achademicorttm. Sciebant enim illud quod Avicenna in Moralibus dicit l, * speculator quanto plus addiderit speculacione tanto plus addetur ad felicitatem/et ideo voluerunt extra mundi tumultum ire quatinus quietem speculacionis sapiencie, et contemplacionem felicitatis future possiderent. Non solum autem ipsi, set alii nobilissimi philosophi et patres philosophorum, ut Zenocrates qui fuit veteris Achademie princeps, sicut Censorinus dicit in libro De Die NatalP, et Carneades, qui fuit auctor 3e Achademie. Platonici enim vocati sunt Achademici a loco in quo Plato studuit, et diver- sificati sunt in sectas multas post mortem magistri sui. Set non solum isti, set et quam plures alii, quos nominat Tullius usque ad 16, et alii innumerabiles ut ipse dicit, etates suas in exilio et perpetua peregrinacione consumpserunt, qui semel egressi nunquam domum reversi sunt. Set non solum factis, set verbis, et scriptis, et sentenciis pulchris, mundum cum omnibus suis vituperaverunt et despexerunt. Dicit enim Pto- lomeus in Sapienciis suis : ' Inter homines alcior est qui non curat3 in cujus manu sit mundus.' Et Zenophon Socraticus dixit : ' Nichil egere est Dei, quam minime autem proximum est Deo,' sicut recitat Censorinus. Et Socrates, ut nichil deter- minatum de mundo ascriberet sibi, totum mundum patriam suam diffinivit. Cum enim ' quereretur ab eo [cujatem] 4 se diceret : " Mundanum," inquit, tocius enim mundi incolam et civem se arbitrabatur/ ut Cicero 5, quatinus nichil mundi sibi determinaret 6. Et Seneca 5° De Naturalibus veraciter judi- 28 b 1. cans mundum | terrenum esse punctum respectu celi, hoc est per astronomicam scitur certitudinem, omnia que in hoc mundo humano inter homines describuntur vilificat multum et ad- nichilat, respectu celi ad quod factus est homo. Dicit 7 igitur 1 Qui jam animum laxat et preparat ad cogitacionem, dignum- que efficit ut in consorcium Dei veniat, tunc consummatum
1 Met. t. ix. c. 7.
2 ' Xenocrates Platonicus veteris Academiae princeps,' cap. 5. f. 2 b. Paris. 1524, fo.
3 MS. artat. 4 Blank in MS. 5 Tusc, Disp. v. 37. c MS. determinatet. 7 Nat. Quest, i. prol.
3*
habet plcnumquc bonum sortis humane, cum calcato causam malo petit altum, ct interiorem nature sinum venit, tunc juvat inter ipsa sydera vagantem divitum pavimenta ridere et totam cum auro suo terram, non illo tantum, dico, quod egessit, set illo quod in occulto servat posteriorum avaricie.' ( Hoc est punctum quod inter tot gentes ferro et igne dividitur. O quam ridiculosi sunt termini mortalium ! ultra Histrum Dacus non exeat. Parthis obstat Eufrates, Danubius Sarmatica atque Romana discriminet, Renus Germanie modum faciat. Pire- neus inter Galliam et Hispaniam medium extollat jugum. Inter Egyptum et Ethiopiam harenarum inculta vastitas jaceat- Si quis formicis det intellectum hominis, nonne ille unam aream in multas 1 dividunt provincias ? Cum videbis excercitus sub tectis ire vexillis, equitem modo exteriora explorantem modo a lateribus afTusum, formicarum iste discursus est in angusto laborancium. Quid illi et nobis interest, nisi exigua mensura corpusculi? Punctum est illud in quo navigatis, in quo bellatis, in quo regnatis. Sursum ingencia spacia sunt, in quorum possessionem animus admittitur ; ac velud vinculis liberatus in originem redit. Et hoc argumentum est divini- tatis sue, quod ilium delectant divina 2 nee ut alienis, set ut suis interest tunc temptabit prions domicilii anguscias. Quod enim3, ab ultimis Hispanie usque adlndosjacet, paucissimorum dierum spacium est si navem suis ferat ventus. At ilia regio celestis per 36,000 annorum velocissimo sideri 4 viam prestat.' Quia sine dubio una revolucio stellarum fixarum 5 propria super polos zodiaci non potest fieri in minori tempore quam in centum annis, non transit nisi gradum unum de circulo in quo corpus stelle ymaginabiliter movetur equidistanter zodiaco, et circa polos ejus, ut ex Ptholomeo et Alfaragano manifestum est. Et Apuleius, in libro De Deo Socratis dicit convenienter omnia bona extrinseca et corporis esse despicienda, nee consideranda in laude hominis boni, super his verbis : ' Homini- bus contemplandis noli ilia aliena existimare, set ipsum hominem penitus considera, ut meum Socratem pauperem expecta. Aliena autem voco que parentes pepererunt, et que fortuna largita est, quorum nichil laudibus Socrati meo
1 MS. multos. 2 MS. divicia. 3 MS. ens. 4 MS. fidei. 5 MS. fixorum.
32
2S b 2. admisceo, nullam generositatem, nullos | longos natales, nullas invidiosas divicias. Igitur omnia similiter aliena numeres ; generosus est ? parentes laudi. Dives est ? non credo fortune magis ista. Validus est ? egritudine fatigabitur. Pernix est ? stabit in senectute. Formosus est ? expecta paulisper, et non erit. At enim bonis artibus doctus, et adprimas eruditus, et quemlibet homini sapiens et boni consultus ? tandem aliquando ipsum virum laudas. Hoc enim nee a patre hereditarium est, nee a casu pendiculum, nee a surTragio amminiculum, nee a corpore caducum, nee ab etate mutabile. Hec omnia meus Socrates habuit, et ideo cetera habere contempsit.' Propter quod Tullius in libro De Paradoxis1 gloriatur se nunquam aurum nee argentum nee honorem nee aliquid hujusmodi computare inter bona. Et Sallustius in Ca\ti\linario 2 dicit ' Fortuna . . . res cunctas magis ex libidine quam ex vero celebrat. . . . Primo pecunie, deinde imperii 3 hec cupido fuit : ea quasi materies omnium malorum fuere. Namque avancia fidem probitatem ceterasque artes bonas subvertit ; pro his superbiam, crudelitatem, Deum negligere, omnia venalia habere edocuit.' ' Avaricia pecunie studium habet quam nemo sapiens concupivit : ea quasi venenis malis imbuta corpus animumque virilem efTeminat ; semper infinita insaciabilis, neque copia neque inopia minuitur . . .' 'Ambicio quidem dominandi multos mortales falsos fieri coegit, aliud in pectore clausum, aliud in lingua permixtum habere. Eciam cum vita hominum sine cupiditate agebatur, satis cuique sua placebant. Verum ubi superbia dominandi invasit, fortuna simul cum moribus immutatur/ Propter quod in 6° De Beneficiis^ Seneca alloquens superbos propter bona fortune dicit : ' Omnia ista que vos tumidos et supra humana elatos oblivisci cogunt vestre fragilitatis, que ferreis claustris custoditis, que ex alieno sanguine rapta vestro defenditis, propter que ruptis tociens afiinitatis amicicie collegii federibus, non sunt vestra ; jamque ad alium dominum spectancia sunt ; aut hostis ilia, aut successor, aut ignis vel aliud infortunium invadet. Queris quomodo ilia tua facies ? Dona dando. Consule igitur rebus
1 Paradoxon i. 2 Cat. caps. 8, io, n.
3 MS. nuper. 4 De Ben. vi. 3.
33
tuis, et certam tibi caruni atquc inexpugnabilcm possessionem para ; honestiores illas non solum, set et tuciores facturus. In quo te divitem aut potentem putes, quamdiu possides, sub nomine sordido jacet ; domus est, servus est, nummi sunt. Cum donasti, beneficium est.' Et ideo querit in libro Primarum Epistolarum : ' Quis est dignus Deo nisi qui opes contempsit ? ' Unde in libro De Rcmcdiis Fortuitorum optime respondet pro paupertate et contra divites ; ' Aliquis dicit pau- pertas mihi gravis, Et Seneca l respondit : Imo tu paupertati. Non in paupertate | vicium est set in paupere. Ilia expedita 29 a i, est, hilaris, tuta. Pauper es quia videris. Nichil deest avibus, pecora in aere vivunt. Accepit ille grandem pecuniam, ergo et superbiam. Hominem ilium judicas, area est 2. Quis erario, quis plenis invidet loculis3? Quern tu dominum existimas pecunie, loculus est. Si prodigus sit, non habebit : si avarus, non habet. Iste quern tu felicem credis, sepe dolet, sepe suspirat. Multi ilium comitantur. Mel musce sequuntur, cadavera lupi, frumentum formice. Predam sequitur ista turba, non hominem.' De voluptatibus quidem vite satis pulcra loquntur. Et Cicero in libro De Senectute sic dicit 4 : ' Cum homini Deus nichil prestabilius mente dedisset, huic divino muneri nichil tarn inimicum quam voluptas. Impedit enim consilium voluptas, racioni inimica, et mentis oculos perstringit. Magnus eciam Architas Tharentinus Pichagoricus, et Platonis magister, nemini censebat fore dubium quin quamdiu voluptate gauderet, vel agitare mentem, nichil racionem nichil cogitacionem conse- qui posse ; si quidem, cum major sit atque longinquior omne animi lumen extinguit.' Ut Tullius in 40 De Quescionibus5 dicit: ' Intemperanciam esse fontem omnium perturbacionum animi, que est a tota mente, a recta racione, defeccio, sic adversa a prescripcione racionis ut nullo modo appeticiones animi nee regi nee contineri queant.' Et ideo Plinius dicit in 4° libro Naturalis Historie : ' Postquam voluptas vivere cepit vita desiit.' Et Aristotiles in libro De Regimine Vite 6 dicit Alexandro : ' Declina conatus bestialium voluptatum, carnales enim appetitus inclinant animum ad corrumptibiles voluntates
1 MS. Sena. 2 MS. uta. 3 MS. oculis.
4 c. xii. 40, 41. 5 Tusc. Disp. iv. 9. 6 Sec. Sec. (1551) fo. B. I.
D
34
anime bestialis, nulla discrecione prehabita. Et ideo corpus cor- rumptibileletabitur,etcontristabiturincorrumptibilisintellectus. Conatus igitur voluptatis generat carnalem amorem. Carnalis autem amor generat avariciam, avaricia generat desiderium divi- ciarum; desiderium diviciarum generat inverecondiam ; invere- condia presumpcionem, presumpcio infidelitatem.' Et cum duplex sit modus voluptatis, unus in libidine, alius in crapula et ebrietate, querit Tullius in 5° De Quescionibus 1 : ' Ilium quern libidinibus inflammatum et furentem videmus, omnia rabide2 appetentem cum inexplicabili cupiditate affluenciam voluptates undique hauriat eo gravius ardenciusque sicientem, nonne racione miserrimum dixeris ? ' Et Seneca dicit in J° De Bene- ficiisz: ' Hec voluptas fragilis est, brevis fastidio objecta quo avidius hausta est, cuius*" in contrarium residens, cujus subinde necesse est aut peniteat aut pudeat, in qua nichil magnificum aut quod naturam hominis Deo proximi deceat, res humilis membrorum turpium exitu feda/ Et Seneca in libro Declama- 29 a 2. cionum secundo dicit, ' Ado|lescens luxuriosus peccat, senex luxuriosus insanit.' Et Cicero 40 De Quescionibus 5 hunc libidinosum curare docens, ostendit istius voluptatis vilitatem sub hiis verbis : ' Sic igitur affecto hoc adhibenda curacio est ut ostendatur quam leve, quam contemnendum,quam nichili sit omnino, quam facile vel aliunde vel alio modo perfici vel omnino negligi possit. Abducendus 6 est enim eciam nonnunquam ad aliastudia, sollicitudines,curas,negocia; loci denique mutacione, tanquam egroti non convalescentes, curandus est. Maxime aut inde admovendus quantus sit furor amoris. Omnibus enim ex animi perturbacionibus est perfeccio nulla vehemencior, ut si jam ipsa accusare nolis, stupra dico et adulteria, incesta denique quorum omnium accusabilis est turpitudo ; set ut hec omittas, perturbacio ipsa mentis in amore feda per se est. Nam ut hec preteream que sunt furoris, que videntur esse mediocria, injurie, suspiciones, inimicicie, bellum, pax rursum incerta,' que omnia consequuntur libidinosos. Hec sic ut ' postulas racione certa facere, nichilo plus agas, quam si des
1 Tusc. Disp. v. 6. 2 MS. rapide. 3 De Ben. vii. 2.
* This word seems to have been corrected. 5 Tusc. Disp. iv. 35.
6 MS. Adducendum.
35
operam ut cum racione insanias. Hec inconstancia mutabilitas mentis quern non ipsa pravitate deterreat l ? Est eciam illud quod in pcrturbacione dicitur demonstrandum, nullam esse nisi opinabilem, nisi judicio susceptam, nisi voluntariam. Etenim si naturalis amor essct et amarent omnes et amarent semper, neque alium pudor, alium cogitacio, alium societas deterreret.' Et propter hoc Aristotiles in Secretis Secretorum dicit Alexandro 2 : ' Clemens Imperator, noli te inclinare ad coitum mulierum, quia coitus est quedam proprietasporcorum. Que gloria tibi est si excerceas vicium irracionabilium besti- arum, et actus brutorum ? Crede mihi indubitanter, quia coitus est destruccio corporis et abbreviacio vite, et corrupcio virtutum, legis transgressio, femineos mores generat.'
De voluptate vero que est in crapula et ebrietate, Seneca dicit in libro Epistolarum primarum, 83 3 : ' Quam multa ebrii faciunt quibus sobrii erubescant. Nichil aliud esse ebrie- tatem quam voluntariam insaniam. Extende in plures dies ilium hebrium habitum, numquid autem furore dubitabis? . . . Certe eruit omne vicium ebrietas, et incendit, et detegit ; obstantem malis conatibus verecundiam removet ; ubi possedit animum nimia vis vini, quicquid mali latebat emergit. Tunc libidinosus cupiditatibus suis quantum petierint, sine dilacione permittit ; tunc impudicus morbum confitetur, tunc petulans non linguam, non manum continet.' Et post multa alia de hac materia dicit : ' Fere vinolenciam 4 crudelitas sequitur, de- bellatur enim exasperaturque sanitas mentis. Quemadmodum difficiles faciunt oculos diutini morbi ad nimiam radii solis offensionem, ita ebrietates continue | efferant animos. Nam 29 b i, cum sepe apud se non sint, consuetudo insanie duratura vicia vino concepta, eciam sine illo valent.' Et Seneca primo De Naturalibus5 contra deliciosos in potu ait: ;0 dii boni, quam facile est extinguere sitim sanam, sitim istam putas deliciarum? Febris est, et quidem eo acrior quod non tactu venarum, neque in cutem effuso calore deprehenditur, set cor ipsum excoquit luxuria, in vicium malum, voluptati dissonantem/
Placet preteritis nunc in fine subjungere Anacharsis philo-
1 MS. deteritat. 2 ed. cit. fo. B. iii. 3 Ep. 83 (lib. xii. 1).
4 MS. violenciam. 5 Nat. Quest, iv. 13.
D 2
36
sophi epistolam quam Hammoni diviti conscripsit sub his verbis: 'Anacharsis Hamoni salutem. Michi amictui est Sciticum tegimen, calciamentum solorum callum, cubile terra ; pulmentum fames : lacte, caseo, carne vescor. Quare ut ad me quietum venias. Munera ista quibus delectatus es civibus tuis vel diis immortalibus dona.' Tullius quinto Quescionum 1 hanc epistolam libenter recitat. Set Seneca in Primarum Epistolarum libro dicit ' Qui exit in lucem hujus mundi, contentus sit ut pane et aqua vivat.' Et in Phedrone Platonis legimus quod manifestus est ille philosophus absolvens quam maxime animam a corporis communione, qui minime sollicitus est voluptatum que per corpus sunt. Meditacio enim recte philo- sophorum est solucio et separacio anime a corpore. Confidere decet de sui anima virum qui voluptates, que circa corpus sunt, permisit valere velut alienas, exornans animam non alieno verum sui ipsius ornatu, sobrietate, justicia, fortitudine, liberalitate, atque veritate. Quapropter Tullius in libro De Immortalitate Anime'1 ex multis concludit quod * tota vita philosophorum commentacio mortis est ' ; secernere a corpore animum, nee quicquam aliud est quam emori. Distinguamus ergo nos a corporibus, id est, consuescamus mori, hoc dum erimus in terris erit illi celesti vite simile, et cum illuc 3 ex hiis vinculis feremur . . . turn denique vivemus.' Nam ' hec quidem vita mors est/ ut ipse dicit eleganter. 'Nee libera- bitur homo ab hoc mundo et ab ejus illecebris, nisi postquam homo totus suspensus ab illo mundo celesti desideret id quod est ibi et amor eorum que sunt ibi removeat eum omnino a consideracione ejus quod est post se,' ut in Moralibus dicit Avicenna 4 egregie.
EX his potest satis in universali patere quod tota philoso- phorum intencio principalis et finalis fuit circa divinam et angelorum cognicionem et cultum, et morum honestatem, et legum nobilitatem, cum contemptu bonorum istius vite tem- poralis, ut pervenirent ad statum future beatitudinis. Set quia intellectus noster se habet ad ea que sunt manifestissima in natura sua, velut oculus vespertilionis ad lumen solis, et hec, que nunc tacta sunt, sunt hujusmodi, ideo non potuerunt
1 Tusc. Disp. v. 32. 2 ibid. i. 31. :i MS. ill'. 4 Avic. Met. t. ix. c 7.
37
attingere ad plenam horum veritatem, nee ad certitudinem sufficientem, propter quod | Avicenna dicit1 quod pulcritu- 29 b a. dinem domini seculorum qui est ei in regno suo, et sue virtutis infinite, et primorum principiorum que sunt proxima domino seculorum, est nostra disposicio [ni] sicut disposicio surdi a nativitate ad armoniam, ut prius ejus auctoritas plenior tacta est. Et Aristotiles ideo in fine Ethice quando descendit ad librum legum dicit 2 quod ' propositum suum est perfeccio speculacionis secundum mensuram posse philosophic in rebus humanis,' non presumens dare simpliciter perfecte veritatem legum vivendi, sciens suum defectum et imperfeccionem philo- sophic, in qua tamen prevaluit ultra omnes. Et Alfarabius loquitur melius omnibus in hac parte, videlicet, quod totum quod est in sectis non est via sua ut experiantur racionibus humanis quoniam sunt alcioris ordinis ; cum sint assumpte ab inspiracione divina quoniam in eis secreta sunt divina, a quorum comprehensione debilitantur raciones humane, neque consequuntur ea. Et iterum hominis via non est, ut ipsum adipisci faciat prophecia vel inspiracio, nisi illud cujus proprietas est ; ne illud comprehendat racione sua, et a quo racio ipsius pertransit. Nam si non, tunc inspiracionem non esset intencio neque lucrum, cum homo non lucraretur nisi illud quod scit, et quod ei est possibile comprehendere racione sua. Et si ita esset dimittendi essent homines racionibus suis, et non esset eis necessaria prophecia neque inspiracio, verum illud non est factum eis. Quapropter oportet ut sic illud quod adipisci faciat inspiracio, cujus comprehensio non est in potencia nostrarum racionum, amplius non illud tantum, imo quod nostre raciones negant. Nam totum quod vehementer est negatum apud nos est ultimum in hoc, ut sit adeptum per inspiracionem. Et illud est, quoniam ilia que accipiuntur in sectis que negant et abhorrent mentes, non sunt in veritate neganda, imo sunt vera in racionibus divinis. Nam licet homo consequatur finem in humanitate, tamen ordo ejus apud habentem raciones diversis est ordo infantis et pueri apud hominem perfectum. Sicut enim plures infancium et puerorum negant suis racionibus de illis rebus que in veritate non sunt
1 Met. t. be. c. 7. 2 Averroes in Ethicis, 1. 10. c. II, in fine.
38
negande, et tamen maturos que sint impossibiles, similiter est ille qui est in fine perfeccionis racionis humane apud habentes raciones divinas. Et sicut homo antequam erudiatur et exer- ceatur negat res possibiles et abhorret eas, et videtur ei quod sint impossibiles, et quando eruditur in scienciis et exercetur in experimentis removentur ab illo vie in eis, et convertuntur que aput eum fuerunt impossibiles, et fiunt ei necessarie. Similiter non prohibetur homo perfecte humanitatis quando neget res, et videantur ei impossibiles preter quod in veritate sit ita. Et ideo propter imperfeccionem humanam oportet ponere inspiracionem et revelacionem. Et propter hoc per- 30 a 1. ceperunt | philosophi quod ipsi defecerunt a debita cognicione istorum, nee potuit mens hominis de se ad hoc sufficienter transcendere. Set percipientes bonitatem divinam esse infini- tam ex hac concluserunt, quod Deus revelaret mundo in salutem hominum quod ex se habere non possent : unde Avicenna dicit in Radicibus Moralis Philosophie 1 quod ' non potest esse ut prima causa provideat alias utilitates in hoc mundo, et non provideat istam.' Set non debuit fieri revelacio omnibus vel pluribus propter discordias et sectas et hereses. Quia si plura essent capita in populo nullum eorum obediret alii, et ideo orirentur divisiones reipublice : propter quod oportuit uni tantum fieret revelacio voluntatis divine.
In omni enim genere est unum ad quod omnia reducuntur ; et iste, ut dicit Avicenna2, erit quasi deus humanus quern licet adorare post Deum, quia ipse est rex terreni mundi, et vicarius deum illo. Et hie est homo cujus anima acquirit honestates practicas ' in cujus viribus animalibus sunt hee tres proprietates, ut audiat 3 verbum Dei, et videat angelos trans- figuratos coram se in forma qua possent videri, et fiat in ejus auribus vox quam ipse audit, que est ex parte Dei et angelorum quamvis non sit verbum hominum nee animalis terreni, et hie est cui datur spiritus prophecie.' Hec omnia dicit Avicenna, et alii hoc idem volunt. Et determinat quod hie debet accipere legem a Deo et communicare earn mundo, et ex- ponere earn et predicare. Et hie est quem querimus, legifer noster Dominus Jhesus Christus, et impossibile est quod sit
1 Met. t. x, c. 2. 2 Met. t. x. c. 1. 3 MS. audiunt.
39
alius cujus secta sit ilia de qua dicit Avicenna, quod per totum mundum est dilatanda. Et hoc potest persuaderi multis ex predictis, et solum transibo hie innuendo modos.
Unus est per ea que de domino nostro Jhesu Christo dicta sunt ab Ethico et Alchimo cum eorum aliis dictis. Quoniam dicunt ' quod ' dyabolus qui primus conditus fuerat et primus corruerat, in die judicii ante omncs pessimos homines punietur, et in inferno recludetur. Quia qui creatur prefulsit in ordine primus et viarum dei claruit in rude2 miraculum, idem primus in novissimo judicio terribili venturo penas, quales ab inicio dicte3 sunt, in caverna, laci4 tot ante tribunal regis in ipso judicio sunt dilate, . . . ut cernant impii truculentissimum ac furibundum mortis auctorem. quern secuti fuerunt in desideria multa et inutilia et nociva.' Et iterum de Antichristo ipse Ethicus scribit. Quoniam cum ipse fuisset astronomus circuiens cum discipulis suis universas provincias et maria perlustrasset, devenit tandem ad regiones septentrionales, contra ubera Aquilonis circa Elyemum Portum. Et describit ibi gentem pessimam ultra omnes alias naciones 5, ' que gens Antichristi temporibus multam faciet vastacio|nem et eum 3° a 2- deum deorum appellabunt cum eorum semine pessimo recluso post portas Caspias.' Ex Antichristi igitur diffinicione, et ex judicio futuro in quo dyabolus et impii condempnabuntur a judice Christo, et ex hoc quod 'justi merebuntur videre Dominum Deum suum, Christumque regem suum, et fixuras clavorum/ ut prius tactum est, facile convincet providens 6 homo, Dominum Christum esse, qui aliquando presens isti mundo merito fuerit mediator Dei et hominum, et vicarius Dei in terra, et adorandus et colendus, pro legislatore veraciter invento. Et ad pleniorem certitudinem, addemus verba Platonis prius tacta de Christo nobilissima, et ipsius Albu- mazar 7 qui de honestate et mundicia Virginis gloriose saciari non potuit earn simul cum hoc in triplici lingua nominans, et dicens, ' Quam vocamus Celechius Tarostai cui Persicum nomen Sedios Tarzama, Arabice interpretatum ad Renepha, id est, virgo munda, puella dico,' et cetera que tacta sunt prius.
1 loc. cit. p. 6. 2 MS. videre. 3 MS. date. 4 MS. loci.
5 p. 19, loc. cit. 6 MS. prudens. 7 See p. 8 for full quotation.
38
negande, et tamen laturos que sint impossibiles, similiter est ille qui est in fine rfeccionis racionis humane apud habentes raciones divinas. ;t sicut homo antequam erudiatur et exer- ceatur negat res \ ?sibiles et abhorret eas, et videtur ei quod sint impossibiles, ( quando eruditur in scienciis et exercetur in experimentis r loventur ab illo vie in eis, et convertuntur que aput eum fi tint impossibiles, et fiunt ei necessarie. Similiter non pro betur homo perfecte humanitatis quando neget res, et vide?tur ei impossibiles preter quod in veritate sit ita. Et ideo ropter imperfeccionem humanam oportet ponere inspiracioim et revelacionem. Et propter hoc per- 30 a 1. ceperunt | philoschi quod ipsi defecerunt a debita cognicione istorum, nee pot : mens hominis de se ad hoc sufficienter transcendere. Se percipientes bonitatem divinam esse infini- tam ex hac coi ;userunt, quod Deus revelaret mundo in salutem hominm quod ex se habere non possent : unde Avicenna dicit h Radicibus M or alls Philosophie1 quod cnon potest esse ut pma causa provideat alias utilitates in hoc mundo, et non pivideat istam.' Set non debuit fieri revelacio omnibus vel plunus propter discordias et sectas et hereses. Quia si plura ess it capita in populo nullum eorum obediret alii, et ideo oriintur divisiones reipublice : propter quod oportuit uni tantn fieret revelacio voluntatis divine.
In omni enim ^nere est unum ad quod omnia reducuntur ; et iste, ut dicit Vvicenna 2, erit quasi deus humanus quern licet adorare po Deum, quia ipse est rex terreni mundi, et vicarius deum it Et hie est homo cujus anima acquirit honestates pract as ' in cujus viribus animalibus sunt hee tres proprietates, ut adiat 3 verbum Dei, et videat angelos trans- figuratos coram ! in forma qua possent videri, et fiat in ejus auribus vox qua: ipse audit, que est ex parte Dei et angelorum quamvis non sit erbum hominum nee animalis terreni, et hie est cui datur spltus prophecie.' Hec omnia dicit Avi< et alii hoc idei volunt. Et determinat accipere legem . Deo et communicare ponere earn et redicare. Et hie est noster Dominujhesus Christus, et
1 Met. t. x, c. 2 Met. t. x.
******* Ednas ri*- ifc1
scir-
pati Cafii ddinn 1
idice Cnhsto. c Dm
:::.:. DoMH Dei in ton, et id pnos u
s> similiter est
-Pud habentes
"odiaturetexer.
videtur ei quod ^ienciis et exercetur
-•converts :: fiunt ei necessarie, :e humanitatis quando preter quod in veritate ]w riumanam oportet & propter hoc per- ■t a debita cognicione * ad hoc sufficif
esse ink'-
bret mundo in
toe non possent: unde
; Philosophic1 quod 'non
U utilitates in hoc
d ooq debuit fieri revelacio
t sectas et hereses.
popolo nullum eorum obediret
lice: propter quod
• ;::jtis divine.
ja id quod omnia reducuntur ;
eric quasi dcus humanus quern
i :p« est rex terreni mundi. et
est kw» cujus anima acquirit
. nalibus sunt hee tres
.; videat angelos trans-
b potent videri, et fiat in ejus -eDeietangelorum
Emails terreni, ethic ' Hec omnia dicit Avicemia,
;, detennirut quod hie <W*
icfflquerimns,lfr
,eest quod sit
jdiunt-
39
alius cujus secta sit ilia de qua die Avicenna, quod per totum mundum est dilatanda. Et 10c potest persuaderi multis ex predictis, et solum transibc lc innuendo modos.
Unus est per ea que de domino no:ro Jhesu Christo dicta sunt ab Ethico et Alchimo cum eoruraliis dictis. Quoniam dicunt x quod * dyabolus qui primus coditus fuerat et primus corruerat, in die judicii ante omnes pesmos homines punietur, et in inferno recludetur. Quia qui :iatur prefulsit in ordine primus et viarum dei claruit in rude: liraculum, idem primus in novissimo judicio terribili venturopenas, qualcs ab inicio dicte3 sunt, in caverna, laci4 tot ant tribunal regis in ipso judicio sunt dilate, . . . ut cernant ilii truculentissimum ac furibundum mortis auctorem. quern scuti fuerunt in desideria multa et inutilia et nociva.' Et iteim de Antichristo ipse Ethicus scribit. Quoniam cum ise fuisset astronomus circuiens cum discipulis suis univeras provincias et maria perlustrasset, devenit tandem ad jgiones septentrionales, contra ubera Aquilonis circa Elyemui Portum. Et describit ibi gentem pessimam ultra omnes aas naciones 5, ' que gens Antichristi temporibus multam fact vastacio|nem et eum deum deorum appellabunt cum eorur semine pessimo recluso post portas Caspias.' Ex Antichrti igitur dimnicione, ct ex judicio futuro in quo dyabolus eiimpii condempnabuntur a judice Christo, et ex hoc quod justi merebuntur videre Dominum Deum suum, Christumqu regem suum, et fixuras clavorum/ ut prius tactum est, 1 Je convincet providens 6 homo, Dominum Christum esse, oi iliquj ndo presens isti mundo merito fuerit mediator jpt hominum, et vicarius Dei in terra, et adorandus et coler I pro legislatore veraciter invento. Et ad pleniorem certitdinem, addemus verba Platonis prius tacta de Christo ,in^-g: ipsius AJJp
iose saciari ominans ersicu
30 a 2.
mazar7 qui de honestat non potuit earn si"" et dicens, * Qua nomen Sedios id est, virgo^Anda,
cit. Q^|
p. 19, J^^^^M
ti sinW
4°
Secundus modus est per legem suam, que in nobilitate finis, et eorum que sunt ad finem excedit alias sectas in infinitum, et ideo per totum mundum si esset infinitus deberet dewlgari.
Tercius modus est per certitudinem istius secte, et per perfeccionem que ex revelacione certissima sibi in quantum homo, et Sanctis suis, facta fuerunt habite ; et ideo si Avicenna et philosophi senserunt quod perfeccio legis habuit a Deo revelari. Et non potest aliqua secta tot revelaciones et tarn perfectas ostendere sicut secta Christi, ut patet per expressio- nem articulorum fidei, et omnem legum et morum honestatem, et cetera, que tacta sunt in J secte. Manifestum est quod hec est ilia que alias supergreditur in certitudine et perfeccione, et ideo tenenda.
Quartus modus est per nobiles condiciones Domini Nostri Jhesu Christi, ut ostendatur quod in Eo sunt omnia que ad auctoritatem plenam et fidem perfectam faciendam. Et hoc ex Tullio et aliis locis tactis inveniemus que sunt condiciones que auctoritatem faciunt. Illud autem in quo precipue et maxime et naturaliter stat auctoritas cui fides debeatur est virtus, sicut Tullius et alii concordant. Set maxima et per- fecta fuit virtus in Eo, nee posset ostendi in aliquo legislatore tanta sanctitas : legantur Ewangelia et Actus Apostolorum, legantur vita et actus Machometi, legantur eciam vita et actus Moysi et cujuscunque alterius legislators, et certum erit omnibus audientibus quod non erit comparacio aliorum ad Dominum.
Secunda condicio est sapiencia perfecta, que virtuti annexa perfectum reddit auctorem cui digne credi habet, sicut patet ex Tullio De Oratore, et in Topicis et ex aliis dictis locis, set perfectissima fuit in Eo, sicut patet in previsione futurorum, 30 b 1. in preteritorum recordacione, sine | instruccione litterarum et doctoris, in presencium occultorum cognicione quoniam cogi- taciones mentium presencialiter sciebat. Et ideo legantur hystorie de vita et actibus Ejus et aliorum legislatorum, et fiat collacio, set non invenietur comparacio. Et ideo si Judei preponant sapienciam Moysi et sanctitatem, et Saraceni allegent figmenta sanctitatis et sapiencie Machometi, et nos veritatem
1 A word like sancta, sea in MS. here.
4i
sanctitatis et sapiencie Christi, si nos, gracia collacionis et veritatis inquircnde, supponimus omnia que ipsi dicunt de suis legislatoribus, dcbcnt similiter ipsi recipere nostra, gracia disputacionis, quia tantam et majorem certitudinem habemus de hystoriis nostris, sicut ipsi de suis. Et sicut ipsi, propter hanc certitudinem et nobiles condiciones legislatoris, vellent quod nos fieremus sub lege eorum. si legislator eorum cederet nostrum, sic ipsi habent confiteri quod debent esse sub lege nostra, postquam legifer noster eorum legiferos sine compara- cione excedit. Sic enim fuit multociens probata fides nostra, et reducta de magnis periculis, ut testatur hystorie.
Quintus modus est Alpharabii mirabilis. Et est operacio miraculorum vera, quern modum ponit in tractatu De Civilibus. Et si conferantur ad invicem Ewangelia et Actus Apostolorum, et hystorie Moysi et Machometi, non est possibile quod eorum opera comparentur operibusChristi,quia non solum opera corpo- ralia fecit miranda, set super spiritibus imperavit, et precipue quod peccata dimisit dominus, ' ut sciatis quod Alius hominis habet potestatem dimittendi peccata ait paralitico, " tibi dico, surge, tolle grabatum tuum et ambula." ' Optima demonstracio moralis fuit ista ad probandam dimissionem peccati.
Sextus modus est mirabilior, unde mirum est quod hii duo modi noti sunt philosophis. Dicit igitur Alpharabius alium modum probacionis secte quod legislator perfectum habeat testimonium a precedentibus prophetis qui perhibeant testi- monium ei, quia tunc non potest esse aliqua dubitacio. Unde dicit quod certificacio legislatoris quod sit verax et non licet ut jam sit mendax, est uno modo per testimonium eorum qui precesserunt ante eum, ex veridicis quorum suscepti sunt sermones super veritate hujus et ordinis ejus ex Deo glorioso et sublimi. Cum ergo verificaverimus veritatem ejus hoc modo, et quod non est possibile ut sic mentitur, tunc oportebit ut remaneat in rebus quas dicit, ut neque sit perscrutacio neque consideracio, set quod ei credatur omnino. Set manifestum est quod prophete precedentes dederunt Ei testimonium, et non Machometo neque aliis. Et non solum prophete sancti sed gentiles, ut Cibille vaticinantes, qui expresse loquuti sunt de Christo et secta Christiana atque alii, | unde in historiis 3° b 2.
42
legimus quod sub Hirene et Constantino Imperatoribus effos- sum fuit cadaver cum scriptura ista : 'Credo in Christum, sub Hirene et Constantino iterum me videbit sol.' Multaque talia inveniuntur. Set hec modo sufficiant. Et alios modos ponit Alfarabius.
Et septimus modus est Avicenne, forcior aliis. Quoniam si testimonium hominum precedencium maxime dat fidem legislatori, tunc testimonium divinum et angelorum magis dabit fidem. Set Avicenna dicit 1 quod proprietas latoris est, ut audiat vocem Domini et vocem angelorum, et videat angelos transfiguratos ante se. Christo vero habuit divinum testimonium, quod testimonium Deus Pater fecit Ei dicens : 1 Hie est Filius Meus dilectus in quo mihi complacuit : ' et ite- rum : ' Et clarificavi, et clarificabo. ' Et testimonium angelorum et eciam non solum bonorum set malorum. Nee possent talia testimonia inveniri de Moyse et Machometo, neque de alio quamvis concedamus omnes hystorias que de illis leguntur.
OCTAVUS autem modus, cum aliis sublimior per vias Astronomie, Astronomi enim mirabilius investigaverunt sectas ut Ptholomeus, Albumasar, Alcabicius, et omnes antiqui Indi, Caldei, Perse, Babilonii. Quoniam ipsi ponunt Jovem et Venerem esse planetas benivolos et fortunatos2, Saturnum et Martem malivolos et infortunatos. Mercurium dicunt medio modo se habere, quia cum bonis est bonus, cum malis malus, quia convertibilis nature est. De benivolis vero et fortunatis dicunt Jovem meliorem et majorem fortunam ei deberi minoremque Veneri. Et ideo cum due vite sint, presens et futura, et plus valet futura quam presens, sicut eternum quam temporale, dicunt Venerem significare super fortunas hujus vite, quantum ad ludos et gaudia acque leticiam et hujusmodi, et Jupiter respectum habet ad bona alterius vite, que majora sunt. Et significat super sapienciam et intellectum et solucio- nem sompniorum et divinum cultum, fidem et legis doctrinam, religionem, et veneracionem, et dei timorem, et aptacionem morum, et multa talia 3, ut Astronomi narrant.
Preterea distingunt totum celum in 12 partes, que vocantur domus, que distinguntur per meridianum circulum et orientem,
1 loc. cit. t. x. c. 1. 2 MS. fortinatos. 3 MS. tali.
43
ct alios 4 circulos intersecantes se in eorum scccionibus, ita ut prima domus incipiat ab oriente ct sub eo sit constitute ; deinde succedunt ci 2a domus ct tres usque ad angulum terre, scilicet, ad interseccionem dictorum circulorum sub terra. Et ab illo puncto sunt alie tres domus usque ad lineam occidentis. Deinde supra horizonta x incipit 7m et sequimur 8a et 9a usque ad punctum | meridei. Deinde ioa et na et I2a usque ad 31 a 1, orientem. Primam igitur domum dant Saturno, secundam Jovi, et sic ulterius, secundum ordinem planetarum, ita quod octava iterum datur Saturno, et nona Jovi. Considerave- runtque omnes concorditer quod domus nona est domus religionis et fidei. Et Ptholomeus et Albumasar et Alrabicus et Mesahalat et alii omnes assignaverunt enim istis domibus proprietates suas, quia prima est domus vite, secunda domus substancie, et sic de ceteris, juxta suas proprietates et disposi- ciones naturales. Unde 9a domus, ut dicunt, est peregrina- cionum atque itinerum, fidei et deitatis et religionis, ac domus Dei culture, sapiencie, et librorum, epistolarum, ac legatorum, narracionum, rumorum, et sompniorum : et ideo merito, ut dicunt, attribuitur Jovi, qui habet respectum ad bona alterius vite, quia illis bonis debentur fides et religio et cultura Dei et consideracio sapiencialis, et librorum et epistolarum multi- tudo, ut patet ex lege divina ; et legatorum, ut prophetarum et apostolorum et predicatorum copia, narrancium rumores idoneos de nobilibus condicionibus alterius vite, et revelaciones frequentes habencium in sompnis et extasi et raptibus de hac vita.
Dicunt igitur planetas conjungi et complecti sibi invicem, et hoc est quando fuerint in eodem signo, et precipue quando in eodem gradu et in 16 minuto illius gradus et infra. Volunt igitur philosophi Jovem ex sua conjunccione cum aliis planetis signare super sectam religionum et fidei. Et quia sunt 6 planete quibus complecti et conjungi potest, ideo asserit sex fore debere in mundo sectas principales. Unde periti auctores predicti et alii dicunt, si Jupiter complectatur Saturno, signat libros divinos, et signat de sectis Judaicam, quia est antiqior aliis et prior, sicut Saturnus pater planetarum et remocior et
1 MS. oruonta.
44
prior in exitu planetarum et ordine inesse. Et ipsam omnes confitentur, et ipsa nullam aliam, sicut Saturno omnes planete complectuntur et ipse nullum, propter tarditatem sui motus. Quia quando planeta est ante eum ad orientem, nunquam ipse Saturnus consequitur aliquem, set in tantum invalescit alius planeta ; quod consequitur aliquando Saturnum et con- jungitur ei. Omnes quidem secte appodiant se ad sectam Judeorum, quia hec fuit prima et est radix aliarum, a qua omnes aliquod genus testimonii et constitucionis secte habue- runt : unde philosophia accepit ab ea multa testimonia et multos modos constituendi sectam, sicut in parte patet ex aliis modis inveniendi sectam que prius tacte sunt.
Omnes enim philosophi et poete fuerunt post Moysem et legem datam, et post multos prophetas. Quia, quantumcunque volumus strictius computare, inveniemus quod Cadmus 31 a 2. inventor Gre|carum litterarum post Josue. Deinde in tempore Aoth judicis, Amphion musicus claruit. In tempore Jair, Carmentis latinas litteras reperit. Demum, sub Gedeone, Orpheus Linusque musici claruerunt. Postea sub Samuele, Homerus poeta fuit, hisque adjungitur Hesiodus ante Romam conditam. Deinde Archilceus regnante Romulo, tempore Ethechie regis Juda. Et hi omnes non philosophi set poete dicti sunt. Deinde sub Josia rege optimo, primus philosophus, videlicet, Tale Milesius physicus et unus de sapientibus septem, et Solon Atheniensis similiter floruerunt. Deinde Anaximander et Anaximenes et Xenophanes physici, tempore Judaice cap- tivitatis claruerunt. Deinde, soluta captivitate Judeorum, Democritus Ypocras et Pherecydes Syrus \ qui primo dixit animas hominum esse sempiternas, Pithagore magister. Qui Pitagoras dum venisset in Italiam cum Superbo regnante, illam Magnam Greciam cum honore, cum auctoritate, cum disciplina tenuit, sicut Cicero recitat primo De Quescionibus. Et circiter tempora ilia Socrates natus est, et claruit multum. Et tunc Architas Tarentinus et Thimeus Pictagorici florebant. Sub quorum diebus Plato primo didicit Socratica 2 in Grecia, deinde, ut sciret Pithagorica, adivit Architam et Thimeum in Italia. Deinde fuit Aristotiles Platonis auditor. Et apud
1 MS. Feretides Situs. 2 MS. Sacratica.
45
Latinos annis quadringentis decern post Romam conditam Livius primo fabulam dedit, Gaio Claudio Ceci filio, Marco Tuditano consulibus. Anno ante natum Ennium poetam, qui fuit major natu quam Plautus et Nevius poete. Hec patent ex Josepho, Bcda De Temporibus, Chronica Clnniaciensi, Gestis Britonum, et libro CiceronisZte Quescionibus Tusculanis. Ex quibus patet sectam Judaicam antiqiorem esse omnibus aliis sectis et doctrinis humanis. Unde Aristotiles in libro Secretorum loquens de archanis sapiencie humane, dicens quod deus1 'revelavitea primo Sanctis prophetis suis et quibusdam aliis quos preelegitet illustravit spiritu sapiencie divine, etdotavit eos dotibus sciencie et ab istis sequentes viri philosophi philosophic principium etoriginem habuerunt Indi, Latini, Perses et Greci.' Si vero Jupiter complectatur Marti, tunc dicunt ipsum signare super legem Caldaicam, que docet adorare ignem, cujus nature Mars est in naturali potencia et efTectu. Si Soli, signatur lex Egyptia, que ponit coli miliciam celi, cujus princeps Sol est. Si Veneri, signare dicitur super legem Sarracenorum, que est tota voluptuosa et venerea ; quam licet in scriptis Machometus redegit, ipsa tamen per longa secula in usu vite habebatur a suis cultoribus ; unde in libro qui ascribitur Ovidio De Vite | sue Mutacione cum loqueretur de secta Venerea, quam hominum 31 b 1, sui temporis legem dixit esse, dicit in metro suo 2,
' In qua, si libeat, quodcunque licere putatur, Scripta licet super hoc nondum lex inveniatur ' ;
Quam postea per sexcentos annos et amplius scripsit Macho- metus in libro qui dicitur Alcoran. Ovidius enim ante Christum et in temporibus Christi fuit, et secta Machometi incepit per sexcentos annos et amplius post incarnacionem Christi, sicut patet ex differencia annorum Christi et Arabum, que est 621 annorum et 195 dies. Set anni Arabum computantur a Machometo, ut dicit Alfraganus et alii similiter. Si vero complectatur Mercurio, tunc est lex Mercurialis. Mercurius enim habet respectum, ut dicunt, ad deitatem, et oracula prophetarum, et credulitatem, et oracionem, et dei cultum et
1 Sec. Sec. fo. D. i. 2 De Vetula, lib. iii. c. 30. p. 74, ed. cit.
46
maxime quando conjungitur ei Jupiter; quoniam tunc signat numerum psallendi et numerum librorum divinorum. Et dicunt quod lex Mercurialis est difficilior ad credendum quam alie, et habet multas difficultates supra humanum intellectum. Et hoc convenit propter motus Mercurii difficiles, cujus circuitus in epi- ciclo et ecentrico et equante, in quibus considerantur sui motus longitudinis, et inflexus, et reflexus, et in motibus latitudinis, per declinacionem ecentrici ab orbe signorum ad septentrionem et meridiem, et epicicli ab eccentrico in partem septentrionis et meridiei sunt mirabiliores et difficiliores omnibus motibus planetarum, sicut patet ex dictis Ptholomei, et planius ex sentenciis Albategni, Tebit, et Alzarkel, et probabiliter ex dictis Alfragani. Et propter hoc significat, ut dicunt, super legem que habet difficiles articulos et occultas veritates, cujusmodi est lex Christiana. Set quia Mercurius est signifi- cator scripture et scriptorum, et profunditatis sciencie in libris profundis, atque facunditatis sue sive dulcedinis loqucionis, et lingue, et rethorice, ac velocitatis ejus et explanacionis senten- ciarum ejus significat quod tarn autenticis scripturis, et tot profundis scienciis, et tanta potestate eloquencie, defendetur, quod stabit semper in robore suo, donee ultima lex Lune perturbet earn ad tempus. Et dicunt, quod hec lex est prophete nascituri de virgine, secundum quod omnes antiqui Indi, Caldei, Babilonii, et Perse, et omnium duces Hermes et Astabus, a prima etate docuerunt, quod ' in prima facie Virginis ascendit virgo mundissima nutritura puerum et in terra Hebreorum, cui nomen Jhesus Christus,' ut prius tactum est in auctoritate quam recitat Albumazar. Et hoc congruit legi Mercuriali, quia Mercurius habet maximam potestatem in Virgine, secundum judicium astronomorum omnium. 31 b 2. Creatus enim fuit in Virgine, et | dignitates, seu testimonia, seu virtutes, seu fortitudines 5, que debentur planetis racione signorum, habet Mercurius in Virgine, ut sunt, scilicet, domus, exaltacio, triplicitas, terminus, facies. Et domus nunc et prius dicitur equivoce, quoniam iste domus vocantur essenciales et naturales, priores vocantur accidentales et situales ; quoniam he domus sunt 12 signa, quorum divisio naturalis est, quia secciones zodiaci et celi in ea manent semper in suis locis de
47
circulo cclesti,hoc est de firmamento,quam divisionem signorum faciunt sex circulisese intersecantes in polis zodiaci, et dividunt totum celum in 1% partes equales, et que partes possunt considerari in zodiaco solum, et tunc sunt proprie signa, ut Aries et alia, aut possunt 111 i circuli ymaginarii extendi ad polos, in quibus se intrinsecant, et tunc dividunt totum celum in 12 partes equales habentes angusciam in extremitatibus circa polos, et latitudinem in medio ad modum fundi navicule, ita quod ilia latitudo continet extremitates parcium zodiaci, quas communi nomine vocamus signa, unde signum dicitur proprie, ut Aries, Taurus, &c. Et sumitur aliter pro tota celi parte contenta inter duos circulos transeuntes, verbi gracia, per fines Arietis, qui circuli concurrunt in polis mundi ; et istud signum dicitur esse signum Arietis, quia ejus latitudo consistit in extensione Arietis, et sic stelle que sunt extra corpus Arietis dicuntur esse in signo Arietis, quamvis sint juxta polos mundi.
Aliis eciam modis duobus dicitur signum ut omnes partes terre et aliorum elementorum et omnes partes orbium celestium dicantur esse in signis. Set hec patent. Acque signum et gradus stelle vel alterius rei sumitur aliter, ut ex Alfragano et ceteris manifestum est. Set et alie domus dicuntur acci- dentales, quia divisio earum est accidentalis, et non manent secciones in eodem loco celi quia non sequuntur motum celi et ideo mutantur earum1 loca in circulo seu celo in omni hora. Et sumuntur hee secciones, ut dictum est per circulum meridianum et horizontem 2 cum aliis 4. Domus3 autem que dicitur naturalis adhuc est duplex ; quedam principalis, quedam non principalis, unde dicitur accidentalis respectu principalis. Principalis autem domus planete domus est in qua 4 creatus fuit, ut Leo est domus Solis, Cancer Lune, Virgo Mercurii, Libra Veneris, Aries Martis secundum quos- dam, secundum alios Scorpius, Sagittarius Jovis, Capricornus Saturni. Domus autem minus principales sunt, ut Aquarius Saturno datur, Pisces Jovi, Scorpius Marti secundum unam opinionem, secundum aliam Aries, Taurus Veneri, Gemini
1 MS. eorum. 2 MS. orricaitum. 3 MS. Dicimus.
4 MS. quo.
48
Mercurio ; ita quod qutlibet 5 planetarum habeat duas domos 32 a 1. si Sol et Luna | nonnisi singulas. Ita decrevit antiquitas sapientum. Exaltaciones vero sunt hee. Sol exaltatur in Ariete, Luna in Tauro, Saturnus in Libra, Jupiter in Cancro, Mars in Capricorno, Venus in Piscibus, Mercurius in Virgine. Et sic Sol exaltatur in Ariete, sic ejus descensio est in Libra, et sic de reliquis ; et similiter depressio Mercurii est in Piscibus, et ideo exaltacio Mercurii est in Virgine, sicut ejus domus, et est hec exaltacio in 15 gradu Virginis. Triplicitas planete dicitur, cum sit in signo in quo creatus est, vel in aliquo ejusdem nature cum signo in quo creatus est. Unde sciendum, quod 4 sunt triplicitates. Una est calida et sicca, que continet tria signa calida et sicca, cujusmodi sunt Aries, Leo, Sagittarius. Unde cum est Sol in aliquo istorum trium, dicitur esse in sua triplicitate. Et alia est triplicitas secunda, ex Tauro, Virgine, et Capricorno, et hec est frigida et sicca ; et Mercurius, quando est in aliquo istorum, est in triplicitate sua. Quia licet domini istius triplicitatis in die si[n]t primo Venus, deinde Luna, et in nocte primo Luna, postea Venus, et eorum particeps in nocte et in die sit Mars, tamen Mercurius participatur eis in Virgine proprie, ut dicunt astronomi, et ideo triplicitatem habet in Virgine sicut exaltacionem et domum. Tercia triplicitas est ex Geminis, Libra, Aquario, que est calida et humida ; et quarta est ex Cancro, Scorpione, et Pisce, que est frigida et humida.
Famosiores autem termini sunt Egiptiorum 1. Jubiter habet sex primos gradus Arietis, Venus 6 sequentes, et Mercurius 8, Mars 5, Saturnus 5, Venus adhuc 8 primos Tauri, Mercurius
6 sequentes. Et sic, mira diversitate, variantur isti termini, ut patet in tabula terminorum, ita quod Mercurius habet
7 primos gradus Virginis pro termino, non solum secundum Egiptios, set secundum Ptholemeum. Et hoc est quod nunc querimus. Facies autem signorum accipiuntur per divisionem cujuslibet signi in tres partes equales ; et unaque- que constat ex decern gradibus, que vocatur facies, et alio modo decani ; quarum facierum inicium est a primo gradu Arietis, et terminatur in decimo gradu ejusdem, et dicitur
1 In margin De terminis in a later hand.
49
Martis. Sccunda usque in 20m, et dicitur facics Solis, quia Sol succedit ci in ordinc circulorum. Tercia est in fincm Arietis, et dicitur facics Veneris, et sic de ceteris secundum ordinem, ut patet in tabula facicrum ; ita quod Mercurius habet 10 gradus Virginis ultimos pro facie. Et sic patet, quod Mercurius habet omnes istas potestates in Virgine. Et vocantur iste potestates l per similitudinem. Unde planeta in domo sua comparatur regi in domo sua regia et dominacione sua ; et cum fuerit in exaltacione sua est sicut vir in regno | suo atque gloria ; et cum est in triplicitate sua, est2 sicut vir 32 a 2- in honore suo et inter auxiliatores atque ministros ; et cum fuerit in termino suo, est sicut vir inter parentes suos et cognatos et gentem suam ; et cum est in facie sua, est sicut vir in magisterio suo. Et domus dicitur habere quinque fortitudines, exaltacio 4, triplicitas tres, terminus duas, facies unam : unde domus habet in se fortitudines quinque facierum, et exaltacio habet fortitudinem quatuor facierum, et sic ulterius.
Ex hiis igitur patet quod he potestates Mercurii essenciales et principales sunt omnes in Virgine. Atque addendum est, quod unusquisque planeta habet adhuc potestatem accidentalem quandam in signo sibi debito, que vocatur gaudium. Unde Saturnus, dum intrat Aquarium, gaudere dicitur, ut Jupiter in Sagittario, Mars in Scorpione, Venus in Tauro, et Mercurius in Virgine. Et id nusquam dominatur Mercurius tantum, sic in Virgine. Nee aliquis planeta habet in ea tot dominia, propter quod appropriatur Virgini Mercurius. Et ideo ex hac causa dicunt legem Mercurialem debere esse sectam prophete nascendi de virgine ; et ideo hec secta Mercurialis ponitur ab eis esse lex Christiana. Si vero complectatur Lune, dicunt domini astronomie, quod erit lex Lune ex ultima, quia circulus Lune est ultimus, et hec3 erit lex corruptibilis que violabit omnes alias leges et suspendet eas, eciam Mercurialem ad tempus. Luna enim, ut dicant, signifi- cat super nigromanciam et mendacium, et ideo lex Lune erit nigromantica et magica et mendosa. Et propter corrupcionem Lunaris motus et flguracionum Lunarium, signiflcatur super
1 In margin De potestatibus planetarum. 2 MS. et. 3 MS. nfi.
E
5°
corrupcionem istius legis, que in se erit corrupta et alias corrumpens. Non tamen multum durabit, ut dicunt, quia Luna velociter mutatur a figuracione et luce sua et motu propter brevitatem sui circuli. Et hoc, ut dicunt, statuetur ab aliquo magno et potente qui prevalebit aliis, et estimant astronomi fideles, tarn moderni quam antiqui, quod hec est lex Antichristi, quia ille ultimo in fine mundi adveniet, et inducet legem corrupcionis, et infatuabit mundum per artem magicam et mendacia sua.
Non solum sic per viam universalem investigant leges et sectas set per multas alias vias particulares, quarum unam recitabo modo. Et est de speciali conjunccione Saturni et Jovis que sunt individua alciora et priora. Determinant autem astronomi tres eorum esse conjuncciones \ magnam, videlicet, majorem, et maximam. Magna est, qua junguntur in omnibus viginti annis in quocunque signo hoc sit. Jupiter enim perficit cursum suum in duodecim annis, et Saturnus quasi in triginta 32 b 1. annis et ideo | fit ut post viginti annos junguntur in nono signo ab eo, in quo prius juncti fuerant ; et post alios viginti in quinto a primo ; et post tercios viginti iterum in illo primo. Et hec est conjunccio magna, in hac triplicitate duodecies, vel aliquando terdecies, primum enim signum, quintum, et nonum faciunt tri- plicitatem. Et hec conjunccio dicitur significare pluries super sublimacionem regum et potentum, et super gravitatem annone, et super ortus prophetarum. Et postquam tociens in ista tripli- citate conjuncti fuerint, ut ad aliam mutentur, tunc vocatur con- junccio major. Et hoc fit in omnibus ducentis quadraginta annis vel circiter, et significat super sectam et mutacionem ejus in quibusdam regionibus. Et quando mutata fuerit conjunccio ab ista triplicitate in aliam, ut a fine Tauri ad inicium Arietis, tunc dicitur maxima, per revolucionem Saturni triginta duobus vicibus, et fit in omnibus nongentis sextaginta annis, et significat super mutaciones imperiorum et regnorum, et super impres- siones ignitas in aere et super diluvium et super terre motum et gravitatem annone. Et una major vel fere maxima fuit vicesimoquarto anno Augusti Cesaris, quam dixerunt sapientes astronomi significare super legem Mercurialem futuram. Et
1 In margin Nota de Coniunccionibus.
51
in libro, qui dicitur Dc Mutacione Vitc Ovidii, qui inscribitur Dc Vetula, propter quam mutacio fuerat facta, refcrtur Ovidius Naso loquutus fuisse de hac conjunccione,et ex ejus disposicione prorupisseadmiracionemsecteMercurialis1 producendein mun- dum per prophetam nasciturum de virgine absque maris com- mixcione, quam futuram esse predixit post illam conjunccionem per annos 6, ita quod secundum ipsum nasceretur tricesimo anno Octaviani Augusti, sicut prius expositum est. Loquens igitur Ovidius de conjunccione majore et fere maxima, dicit in metro suo hoc modo 2,
'Una quidem talis felici tempore nuper Caesaris Augusti fuit, anno bis duodeno A regni novitate sui, que significavit, Post annum sextum, nasci debere prophetam, Absque maris coitu de virgine, cujus habetur Tipus, ubi plus Mercurius vis multiplicatur. Cujus erit concors complexio primo future Secte. Nam nusquam de signis sic dominatur Mercurius, sicut in signo Virginis/ . . .
Et prima faciei Virginis ascendebat in oriente, quando con- junccio ilia facta fuit. Et fuit ilia conjunccio prope caput Arietis. Si enim revolvamus motus Saturni et Jovis ad tempus illud, inveniemus eos fuisse conjunctos per medios cursus suos ante nativitatem | Christi per sex annos quinque 32 b 2. dies et tres horas ; et erat medius cursus utriusque in Ariete 10 gradus 56 minuta 48 secunda. Medius vero motus octave spere erat ex mediis circuli parvi 10 gradus 5 minuta 51 secunda 27 tercia, ejusque equacio ex gradibus zodyaci 8 gradus 41 minuta 6 tercia, et erat minuenda a locis omnium plane- tarum ; unde remanserunt de Ariete 2 gradus 14 minuta 42 secunda. Cum ergo differentia inter duas conjuncciones per cursus medios addat octo signa, duos gradus, 25 minuta 17 secunda, sequitur quod precedens conjunccio fuerat in Cancro 29 gradibus 49 minutis 25 secundis, et ita mutata fuit tripli- citas a signo aquatico ad igneum. Si vero hec conjunccio
1 MS. numeralis.
2 De Vctula, lib. iii. c. 35, p. 76, ed. Wolfenbuttcl, 1662.
52
fuisset propinquior capiti Arietis, fuisset maxima, et tunc erant anni Grecorum perfecti trecenti 5, et novem menses, et fere decern et octo dies, quod potest probari per tabulas annorum.
Sic igitur locuti sunt astronomi de sectis, et specialiter de secta Christi, et dant testimonium fidei nostre quod est satis mirabile. Et quamvis loquantur de sectis, et secte pendent ex libertate racionis, tamen non imponunt aliquam necessitatem libro arbitrio, dicentes planetas esse signa innuencia nobis ea que Deus disposuit ab eterno fieri per naturam ; sive volun- tatem humanam, sive per operacionem propriam secundum beneplacitum sue voluntatis. Ita dicitur in libro De Cursibus Plane tar urn. Et preterea dicunt quod voluntas non cogitur, set tamen corpus alteratur x per virtutes celorum, et tunc anima corpori unita excitatur fortiter et inducitur efficaciter, licet in nullo cogatur, ut velit gratis sequi inclinaciones corporis ad actus privatos vel publicos, et ad bonos sicut ad malos, ut sic opiniones et secte et mutaciones consuetudinum inducantur per aliquem modum famosum in populo et potentem, secundum quod pre visum fuit et precognitum a Deo ; ita quod planete sic non solum sint signa, set aliquid faciant in excitando. Et cum posuerunt Dominum Jhesum Christum esse Deum et hominem, ut Ethicus astronomus manifeste dicit in Cosmo- graphia2, et Alchimus similiter, necnon et in illo libro qui inscri- bitur Ovidius De Vetnla, Deum incarnari in Christo colligitur. Et Plato qui in eum credidit, et alii non discordant, attribuentes Christo quod soli homini denegatur, volunt quod disposicio celestis potuit esse in signum concepcionis Virginis, et nativitatis illius Hominis in quantum homo, sicut stella prestitit signum in ejus nativitate, secundum quod dicitur in libro Cursuum Planetarnm quod planete omnes et cetere stelle aliter Deo homini facto, aliter puro homini . . . (cetera desnni).
1 MS. alteratus. a MS. Conographia.
APPENDIX
EXTRACTS FROM OPUS MAJUS. (Ed. Bridges.)
1. iii. 75. ' Potest etiam adhuc hoc idem ostendi per proprietates duas Metaphysicae. Nam haec scientia est de illis quae omnibus rebus et scientiis conveniunt, et ideo ostendit numerum scientiarum, et quod oportet esse aliam scientiam ultra philosophiam, cujus proprietates tangit in universali, licet in particulari non possit earn assignare . . . '
2. ii. 238. ' De immortalitate animae in Metaphysica est tactum/
3. ii. 241. ' Oportet Moralem Philosophiam ponere principia propter hoc quod tactum est in Metaphysica. Nam ibi in universali, hie in particulari habent ista tractare.'
4. ii. 243. ' Probatum est ipsum revelasse aliis quam eis qui in lege veteri vel nova nati sunt et educati, ut in Metaphysicis habet declarari.'
EXTRACTS FROM GREEK GRAMMAR.
(Ed. Nolan.)
5. p. 58. ' Preterea nulli sapienti dubinm est quin fere omnia que dicuntur in divisione scienciarum et de generacione et potestate et proprietatibus litterarum sint aut falsa aut inania aut absurda. Et hoc ex tractatu meo Methaphisico, et aliis tractatibus distinguentibus sciencias planius elucescit.'
6. p. 58. ' Et nulla lingua plures [vocales] habet nee potest habere, sicut in Methaphisicis meis lector potest reperire.'
EXTRACTS FROM THE COMMUNIA MATHEMATICA.
(MS. Sloane, 2156.)
7. f. 72 a 1. Necesse est omni tractanti de sciencia quacunque speciali ut earn alias eque sepius comparet ad scienciam communem omnibus que methaphisica nominatur cujus proprium est dare divisionem omnium scienciarum magnarum et differenciam et originem et quid est proprium cuilibet et ordinem illarum assignare et quis eas invenit et quando invente sunt et ubi, et verificare principia illarum. Et omnis sciencia specialis supponit sua principia esse, et non potest ex sua virtute propria investigare ilia, ut Aristotiles docet, et hoc manifestavi in Methaphisica mea. Similiter, nee cetera que numeravi aliter nominavi potest aliqua specialis sciencia docere, quia communia sunt et generalia omnibus scienciis particularibus, propter quod reservantur communi sciencie cujus proprium est formare et figurare alias sciencias omnes et ostendere qualiter fieri aliter sciri debeant et doceri. Et quoniam homo multis modis errat et quedam sunt cause universales errorum humanorum quibus impedimur nimis in omni sciencia et vita et negocio, ideo hec sciencia universalis eas precurrit ut in omnibus particularibus scienciis evitentur.
54
Cupiens igitur Mathematicam tractare infra radices Melhaphisice sicut feci Logicam quam immediate sequitur Mathematica, volo sicut debeo ut in pluribus abstinere a demonstracione eorum que verificavi in alia sciencia communi, licet multa ibi verificata que mathematice valent recitabo per modos narracionis secundum quod congruit Mathematice et aliquando, licet raro, afferam probaciones aliquas Metha- phisicas, scilicet in casibus certis quando magna necessitas erit
8. f. 72 a 2. Declaravi quidem in Methaphisica quod Mathematica dicitur dupliciter : una est pars philosophic et altera inter magicas et erroneas stulticias computatur.
9. f. 72 b 1. Sed de hiis in Methaphisica certificatum est quantum ad earn pertinet.
10. f. 72 b 2. Ordinem autem hunc cum cuncta probacione ex Methaphisica mea requirat lector et tamen in isto libro primo aliquid exponetur.
11. f. 72 b 2. Cause vero erroris humani universales sunt primo considerande in omni negocio studii et vite et officii. Et ideo in principio Methaphisice que ordinat totam sapienciam demonstravi maliciam istarum causarum, auctoritates raciones et exempla sapientum copiosius ingerendo, et ostendi quod hee totum studium et per consequens omnia confundunt, quia qualis homo est in studio sapiencie, talis in vita et religione comprobatur.
12. f. 73 b 1. Ostendi autem in Methaphisicis per modos utiles quod nulla sciencia potest haberi sine hac sciencia nee quod aliquis potest suam ignoranciam in aliis percipere scienciis nisi fuit in hac aliter hie preclarissime informatus. . . . Et quoniam humana famulantur divinis ideo innuebam in Methaphisicis quod Mathematica est necessaria divine sapiencie super id quod aliquis valeat sufficienter explicare.
13. f. 73 b 2. Partes philosophic accidentales sunt Logica et Grammatica, ut ostendi in Methaphisica. . . .
14. f. 74 a 1. Manifestavi enim in Methaphisica quod philosophantes Christiani debent alcius extollere philosophiam quam homines infideles.
15. f. 74 b 1. Multas autem auctoritates sanctorum de laudibus harum scienciarum omitto quia non sunt in tractatibus eorum philosophicis, quas in Methaphisica posui quia hec generalis sciencia ad omnia philosophica ubicunque inveniatur se extendit, et est potencior elevare humanam sapienciam ad divinam. Quod eciam Aristotiles et Avicenna in suis Methaphisicis edocent, et multipliciter hoc in mea Methaphisica demonstravi, precipue cum Methaphisica Christianorum debeat esse complecior quam infidelium, et se potencius extendere ad majora.
16. f. 74 b I. Et propter hoc in Methaphisica que communis est omnibus scienciis descendo ad omnes sciencias et philosophic et juris et theologie, . . .
17. f. 75 b 1. Nee loquor nunc ad exempla de Mathematica, nam hec sunt communia omnibus scienciis, et eciam hanc viam exposui in Sciencia Communi, scilicet, in Methaphisica diligenter. Nam ibi demonstravi quod exemplum Aristo- tilis de addicione gnomonis ad quadrangulum minus ut fiat majus non potest sciri ante xxiiam proposicionem sexti libri, et quod dyameter non potest probari coste assimeter ante ultimam partem vije proposicionis decimi libri, et quod quadratura circuli non potest sciri ante secundam xijmi libri, et sic de aliis exemplis, tarn in numeris quam in figuris, et astrologicis et musicis que in omnibus scienciis inducuntur. . . . Multe enim sunt alie utilitates generales quas hie omitto et in Metaphisicis elucescunt.
18. f. 76 a 1 . Et oportet quod diffinicio sit supposicio ut probavi in Methaphisicis, et quod non sint principia demonstracionum in ista, videlicet, supposicio, peticio, et
55
concepcio, quorum nominacio exponitur in libro dicto, nee realis racio assignatur. Hujus quidem racionem docui in Methaphisica quia ad earn perlinet . . .
19. f. 81 a i. Secundum predicta accidit gravis dubitacioqualitercollocabitur evum in presente cum tempore sub eodem genere generalissimo, sed tractatus Methaphisicus expedit nos de hoc cum aliis ei propriis quoniam certificat omnia hujusmodi.
20. f. 8 1 b i. Ponam quidem in Methaphisicis opiniones principales de hac specie quantitatis [sc. quantitatis discrete non permanentis] et ideo non oportet hie eas recitari quia false sunt, nee certificari potest Veritas hie sed supponi ex Methaphisicis cujus aliter quorum est species predicamentorum sicut rerum omnium declarare. Ramos eciam quos extraxi de radicibus antiquorum hie recitabo donee in tractatu Methaphisico probavero quid tenendum. Dico igitur quod sonus. . . . Quapropter ubi et locus non sunt quantitates discrete sed sonus. Cetera que habent requiri circa hanc materiam expediet tractatus Methaphisice sicut sciencia domina ceterarum.
21. f. 89 a 2. Rethorica enim docens composicionem argumenti rethorici est pars Logice, ut patuit in predictis, et rethorica utens hoc argumento est pars Moralis Philosophic, ut in Methaphisica et in Moralibus demonstravi.
22. f. 89 b 1. Quia omnes homines naturaliter sciunt Grammaticam et Logicam illo modo sine invencione et doctrina, ut probavi in Methaphisicis.
EXTRACTS FROM THE COMMUNIA NATURALIUM.
(MS. Maz. 3576.)
23. f. 1 a. Postquam tradidi Gramaticam secundum linguas diversas prout valent imo eciam necessarie sunt studio Latinorum, et Logicalia cum hiis expedivi J atque in secundo volumine tractavi partes Mathematice ; nunc in tercio occurrunt Naturalia, et in quarto Metaphisicalia cum Moralibus subjungentur.
24. f 1. b 1. De hiis vero Naturalibus multe sciencie sunt, sicut in Methaphisica mea patet, ibi enim demonstravi quod oportet quod quadam sciencia sit de Communibus Naturalibus, nam preter specialia sunt quamplurima communia que sufficiunt in quantitate ad scienciam magnam, ....
25. f. 2 a 1. Sed alie sciencie naturales erunt magne, quarum multe habent plures sub se sciencias, sicut in Methaphisica planum est. Nam nobilis pars Methaphisice, cum sit communis omnibus scienciis, est de origine et distinccione et numero et ordine scienciarum omnium, ostendens propria cuilibet et demonstrans. Declaravi igitur in ilia parte Methaphisice quod preter scienciam communem naturalibus sunt septem speciales : viz. Perspectiva : Astronomia judiciaria et operativa : Sciencia ponderum, de gravibus et levibus : Alkimia : Agricultura : Medicina : Sciencia Experimentalis.
26. f. 3 a 2. Sic ergo grosso modo exposui sciencias octo naturales de quarum natura et proprietatibus, et aliarum scienciarum, magnum composui tractatum in Metaphisica, cujus proprium est distinguere omnes sciencias, et dare racionem universalem de omnibus, ....
27. f. 5 a 1. De effectu igitur primo nunc est dicendum qui vocatur Virtus agentis, et Similitudo, et Species, et Ymago, et multis aliis nominibus, ut in Methaphisicis edocetur. . . .
28. f. 5 b 1. Set omne accidens distat in infinitum a nobilitate substancie, et ideo primo multiplicata fit species substancie, et secundario species accidentis, nee potest aliter esse, sicut in Methaphisicis demonstravi. . . .
56
29. f. 5 b 2. Hec enim posicio (forma celestis potest multiplicare materiam continue sine deperdicione) falsissima est, sicut in Methaphisica mea potest cuilibet patere.
30. f. 7 a 2. ... Viam per cujus medium transeat species, et sic de aliis intelligendum est, ut ex Methaphisica plenius innotescit.
31. f. io b i. Set completa destruccio harum opinionum et aliarum consimilium patet in tractatu meo de speciebus methaphisico, cum certificacione istius dubita- cionis et aliarum.
32. f. 1 1 b 2. ... Species albi et nigri faciunt speciem medii colons. Hec ex Perspectiva et ex Methaphisica manifesta sunt, . . .
33. f. 13 b 1. Nam, ut in Methaphisicis plenius scripsi, quinque sunt modi equivocacionis. . . .
K
Opera hactenus inedita Rogeri Baconi
Fasc. II
LIBER PRIMUS
COMMUNIUM NATURALIUM FRATRIS ROGERI
PARTES PRIMA ET SECUNDA EDIDIT
ROBERT STEELE
OXONII E TYPOGRAPHEO CLARENDONIANO
HENRY FROWDE, M.A.
PUBLISHER TO THE UNIVERSITY OF OXFORD
LONDON, EDINBURGH, NEW YORK
TORONTO AND MELBOURNE
NOTE
The Communia Naturalium of Bacon represents itself to be the first part of his treatise on Natural Philosophy. It is incomplete and shows that it has not received a final revision from its author's hands. M. Duhem, in a recent communication to the Archivium Franciscano-Historicum, even states that it ' est une sorte de mosaique forme'e de morceaux, plus ou moins remanies, de FOpus Majus, de TOpus Minus, et de l'Opus Tertium.' I reserve any discussion of this theory till the whole of the book is in print. The reader will see that the projected arrangement of the portion now published is not adhered to in either MS.
I have not attempted to construct a critical text of the work, but to make available the text of the manuscript chosen, preserving variations of spelling and grammar as not without philological value, noting the variants of the oldest manuscript, and all but the least important of a third. The text of Parts I and II is found in three manuscripts, M, F, D ; M is Mazarine 3756, an English MS. of the middle of the fifteenth century, formerly in the possession of John Dee, Richard Eden, and Sir Kenelm Digby. F is the British Museum MS. 7 F vii which dates from about 1290. D is the Bodleian MS. Digby 70 written in the first years of the fifteenth century. It belonged amongst others to Thomas Allen [and Sir Kenelm Digby. D closely resembles F, but was certainly not copied from it. It is not without interest that each of these MSS. is a fragment of a larger sequence. M begins on gathering c of the original collation, and was therefore preceded by a tract of some 20 fT. or about 70 pp. of this work. F begins on f. 46 of its original sequence, being preceded by a work or works about four times as long as this fascicule. D begins on gathering h, and was therefore preceded by a tract of 70 ff. that is of the same length.
I have to ask the reader's indulgence for possible errors of ex- pansion due to the ambiguities of the manuscripts, though every care has been taken to avoid them. I have tried to verify Bacon's quotations from Aristotle, and am convinced that in many cases
IV
they were taken from compendia which no longer exist — the form in which Aristotle's scientific works were probably first introduced — or from translations as yet undescribed. The variations from known texts cannot be accounted for by contamination from glosses, &c, having in view the recent introduction of the works. My references are to the early printed mediaeval translations of Aristotle with the gloss of Averroes, cited by book and comma. A very convenient edition for general students is the Venice folio of 1550-2.
It will be unnecessary to recall to students of Bacon that Charles published considerable extracts from the first two parts of the Communia Naturalium in his invaluable study of 186 1. Some differences will be noticed in the text from his readings. They have been carefully verified, and do not detract from the merit of his work.
A word should be said of the want of correspondence between the theoretical (as shown in the chapter headings) and the actual division of the text. Part I, Dist. 3, should have three chapters, the text has four. Part II, Dist. 1, should have seven chapters, it has four. Dist. 2 should have four (M) or nine (F), M has ten and F four wrongly numbered ; Dist. 3 being disregarded in both. Its reinstate- ment with four chapters, and the fact that two others in Dist. 3 are not in F, will reduce Dist. 3 to four. Dist. 4 should have six chapters, it has three. It is thus evident that the scheme represented by the rubrics has been but imperfectly carried out. It may be noted that some of the marginal rubrics of F are in a later hand (c. 1320).
I have to express my thanks to Mr. Halliday Sparling, Mr. Herbert of the British Museum, Fr. Michael Bihl, O.F.M., Mr. Ingram Bywater, and to the Clarendon Press for invaluable assistance in the preparation of this edition.
Robert Steele. Savage Club. London, W.C.
SUMMARY OF CONTENTS
PARS PRIMA
PAGE
Distinccio prima de communibus ad omnia naturalia.
Cap. I. de ordine sciencie naturalis ad differencias I
Cap. 2. de numero et ordine scienciarum naturalium ... 3
Cap. 3. de modo procedendi in tractando de naturalibus . . 10
Cap. 4. de universali exposicione agentis et materie ... 14
Distinccio secunda.
Cap. 1. de eo quod fit ab agente in materiam . . . .16 Cap. 2. de diversitate agencium faciencium Species ... 20 Cap. 3. de medio in quo fit multiplicacio speciei et de multiplica-
cione secundum lineas rectas 24
Cap. 4. de multiplicacione secundum lineas fractas ... 26 Cap. 5. de duplici fraccione 28
Distinccio tercia de multiplicacione secundum lineas reflexas et accidentales et tortuosas et figuraciones, et de accione et corrup- cione speciei.
Cap. 1. de multiplicacione secundum tres lineas dictas . . 33 Cap. 2. de multiplicacione secundum figuram circularem et
piramidalem 36
Cap. 3. de specialioribus multiplicacionibus secundum figuras . 39
Cap. 4. de modo existendi species in medio et de ejus successione 42
Distinccio quarta de varietate accionis naturalis per geometriam.
Cap. 1 45
Cap. 2. de accione, fraccione et reflexione 46
PARS SECUNDA
Distinccio prima de materia.
Cap. I. quomodo materia dicitur substancia, sicut forma, et com-
positum, et qualiter equivoce . 50
Cap. 2. in quo ostenditur quod sicut est unum commune omnibus
compositis, sic est a parte forme, et similiter a parte materie . 52 Cap. 3. in quo magis probatur communitas materie per raciones
particulares 54
VI
PAGE
Cap. 4. in quo probatur quod differencie specifice adduntur ad essenciam materie prime ut sic ostendatur quod sit communis sicut genus generalissimum compositurn 57
Distinccio secunda de quibusdam aliis que pertinent ad materiam, privacionem, et formam.
Cap. 1. quomodo et ubi in generacione substancie inveniatur
primo materia naturalis ........ 65
Cap. 2. de assignacione trium principiorum nature 69
Cap. 3. de forma, quid sit 72
Cap. 4. de privacione et potenciis materie et de racionibus semina-
libus 77
Cap. 5. de figurali disposicione materie forme et compositi . . 86 Cap. 6. quomodo predicta possunt clarius videri per dictam
divisionem ........... 90
(Distinccio tercia.)
Cap. (1)7. de universalibus 92
Cap. (2) 8. de exposicione auctoritatum in contrarium . . 96
Cap. (3) 9. de causa individuacionis 98
Cap. (4) 10. de causis universalitatis 101
Distinccio quarta de natura et modis ejus.
Cap. 1. de natura per separacionem ejus ab intellectu . . .108 Cap. 2. de natura explicanda secundum diffinicionem Aristotelis . 11 1 Cap. 3. de natura explicanda secundum diffinicionem Boecii . 117
Distinccio quinta de omnibus causis naturalibus et per se et per accidens. Cap. 1. de divisione cause in quatuor modos famosos . . .121
Cap. 2. de octo modis causarum 124
Cap. 3. de casu et fortuna et casualibus, et fortuitis , . .130 Cap. 4. de exposicione intencionis nature, et quomodo intentum, scilicet, finis imponit necessitatem rebus naturalibus cum e converso fiat in doctrinis 134
Incipit liber primus communium naturalium fratris Rogeri Bacon, habens quatuor partes principales, quarum prima habet distincciones quatuor.
Prima Distinccio est de commtmibus ad omnia naturalia, et habet capitnla qnatnor.
Capitidum primtim de ordi7ie sciencie naturalis ad differ- encias.
5 Postquam tradidi Gramaticam secundum linguas diversas prout valent immo eciam necessarie sunt studio Latinorum, et Logicalia cum hiis expedivi ; atque in secundo volumine tra- ctavi partes Mathematice ; nunc in tercio occurrunt Naturalia, et in quarto Metaphisicalia cum Moralibus subjungentur.
10 Patet enim quod Gramatica et Logica priores sunt in ordine doctrine, et ordo Naturalium est, testante Avicenna primo Metkaphisiee, ut sequantur Mathematicam. Similiterque ibidem docet quod Metaphisicalia sequuntur Naturalia, quia secundum eum, conclusiones aliarum scienciarum sunt principia in Metha-
15 phisicis. Et hoc certum est ex Aristotele, cum per conclusio- nes Astrologie doceat unitatem cause prime et multitudinem
11 primo Methaphisice] lib. 1. comma 3 (ed. 1495).
Incipit] Hoc est volumen naturalis philosophic in quo traditur sciencia rerum naturalium secundum potestatem octo scienciarum naturalium que enumerantur in secundo capitulo. Et habet hoc volumen quatuor libros principales. Primum est de communibus ad omnia naturalia, secundum de celestibus, tercium de dementis et mixtis inanimatis, quartum est de vegetabilibus et animalibus. Primus liber habet partes quatuor. Prima pars habet distincciones quatuor. Prima distinccio dat intencionem et numerum scienciarum nobilium et modum procedendi, et explicat in universali racionem materie et efficientis et secundum hoc quatuor habet capitula quatuor, et in primo datur intencio F
5 Postquam] inc. D 6 immo] sicut D eciam om. F 15 certum est
ex] certum est quod F
B R II X>
intelligenciarum, licet alia via methaphisicus habet probare principia omnium scienciarum, ut debet in ilia sciencia edoceri. Moralis autem philosophia est finis omnium scienciarum aliarum, et ideo finem in consideracione philosophica optinebit ; quia omnes alie sunt speculative veritatis, hec autem est pra- 5 ctica boni, id est, operativa, propter quod sequitur alias ordine naturali. Nam veritatis cognicio ad amorem boni et ejus operacionem ordinatur. Naturalia vero sumpta specialiter et stricte sunt in quibus est principium motus et quietis, ut in partibus elementorum, que sunt Ignis, Aer, Terra, Aqua, et 10 in omnibus factis ex illis que sunt inanimata, ut metalla, lapides, sales, et sulphura, attramenta, et colores sicut minium 1 a 2. et cerusa et lazulus quod est azurium, et viride | grecum, et hujusmodi que in ventre terre generantur. Similiterque plante, cujusmodi sunt herbe, arbores, caules, canne, frutices. Sunt 15 item animalia bruta et homines ; in hiis enim est principium motus et quietis naturaliter, et ideo in eis est natura que di- citur principium et motus et status ; quiescunt enim hec omnia et moventur naturaliter, ut patet secundum motum localem, et secundum alios motus, et secundum generacionem et corru- 20 pcionem, alteracionem, augmentum, et diminucionem. Genera - cio est, ut exempli gracia, quando res exit de non esse ad esse, ut cum de ligno fit flamma et carbo, et corrupcio est quando de ente fit non ens, ut in hoc eodem exemplo, cum lignum corumpitur sicut carbo generatur. Alteracio est quando res 25 manet in sua substancia, tamen transmutatur in accidentibus, F 84 a 2. ut cum Socrates sanus fit eger, vel de calido fit | frigidus. Au- gmentum est ut cumpuer crescit in virum, etsic de animalibus et plantis cum de minori quantitate fit major in eis per nutri- mentum quod recipiunt in juventute : et diminucio est, e 3° converso, quando in senectute decrescunt. Similiter celestia habent principium motus in se, non quietis sicut cetera.
1-2 licet . . . edoceri om. D 4 optinebit] continebit D 5-8 hec autem . . . ordinatur om. D 5 hec autem] et hec F 7 et ejus] et ad ejus F
8 ordinatur] feliciter ordinatur F 13-14 et huiusmodi que] hec que D
15-16 frutices. Sunt item] fructifices, item.F: Sunt om. D 18 et motus]
motus et quietis D 19 patet] puta D alt. et] videlicet D 20 pr. et]
ut F 21 alteracionem] et alteracionem et F 22 ad] in FD 27 Socrates] Sortes Mss. hie et ubique 31 decrescunt] discrescunt F
3
Dicuntur tamen quiescere secundum totum, licet partes mo- veantur, quia partes mutantur de loco ad locum set semper manet totum in eodem loco. Hec tamen, id est, celestia non sunt ita proprie naturalia secundum dictam descripcionem 5 nature, et maxime propter quietem qua carent, sed magis dicuntur naturalia quia faciunt motus et status in elementis et elementatis. Non enim moventur cell et stelle motu naturali omnino set voluntario per intelligencias. Sunt tamen cause motuum naturalium et quietum in hiis inferioribus naturalibus.
10 Capitalum secundum de numero et or dine scienciarum ibi. naturalium,
De hiis vero naturalibus multe sciencie sunt, sicut in Metha- phisica mea patet, ibi enim demonstravi quod oportet quod quedam sciencia sit de communibus naturalibus ; nam preter
15 specialia sunt quamplurima communia que sufficiunt in quan- titate ad scienciam magnam ; et sunt difficilia et utilia valde. Et ideo cum ars et sciencia debent esse de utili et bono secundum Aristotelem in Ethicis, merito de hiis communibus debet constitui sciencia satis magna. Unde sicut composui
20 scienciam magnam de communibus Methamatice ante partes ejus speciales, eo quod communia ejus sunt multa et difficilia et utilia, sic hie facere non omittam, et sic fecit Aristoteles in sciencia naturali vulgata apud Latinos. Nam omnia sunt communia que determinat in libris naturalibus vulgatis, quon-
2= iam ut notum est omnibus, de communibus naturalium tractat in libro Phisicorum, ut de principiis, et motu, et in- finite, et loco, et vacuo, et tempore, et de aliis similibus, atque in omnibus aliis libris fere in sua philosophia vulgata tradidit eciam communia, licet ad speciales res descendat, ut ex libris
30 sequentibus patefiet. Nam in libro Cell et Mundi, licet tractet de partibus celi et mundi, que sunt res speciales, tamen non
18 in Ethicis] lib. 1. comma 1 (ed. 1496).
3 tamen, id est] scilicet F 5 qua] ita F 13 oportet quod] oportet ut F 14 sit] sint F 15 communia] generalia D 18 communibus] omnibus M
19-20 Unde . . . magnam om. D 19 composui] posui F 21 ejus speciales] ejus principales speciales F communia ejus] ilia communia FD 22 et sic] et ut D 23 Nam] Sciencia F 25 de] de quibus F 29 eciam]
quedam DF descendat] descendant D
B 2
determinat nisi conclusiones communes, scilicet, quod mundus est perfectus, et quod sit finitus, et quod habet dififerencias posicionis, scilicet, dextrum et sinistrum, ante et retro, sursum et deorsum, et quod unus, et quod ingenerabilis et incoruptibilis, et quod celi et stelle et elementa sunt sperice figure, et duo 5 motus sunt in celis, unus, scilicet, ab oriente in occidens, ut diurnus in primo celo, et alius ab occidente in oriens, ut in 1 b 2. planetis. Et adjungit | sermonem de gravitate et levitate elementorum, et hec omnia sunt universalia. Nichil vero docet in particulari de naturis substancialibus celorum et stel- 10 larum, neque de virtutibus quibus agunt in hec inferiora, neque de natura lucis in eis, et obscuritatis eclipsium, neque de motubus cujuslibet planete cujusmodi sunt, et quot sunt, neque certiflcat de contiguitate orbium, neque de numero eorum, neque de altitudine celorum et stellarum, neque de 15 spissitudine et magnitudine, et sic de aliis particularibus veritatibus in celestibus. Neque certiflcat de partibus habita- bilibus in magnitudine, figura, et situ, neque de complexionibus | F. 84 b 1. earum : neque eciam de substancialibus naturis elementorum,
neque de qualitatibus eorum, ut sunt partes mundi ; nee de 20 virtutibus et accionibus eorum, nee de motubus eorum ponit aliquid nisi verba universalia, scilicet, quod gravia moventur deorsum et levia sursum, et hujusmodi : et sic de aliis que pertinent ad naturas substanciales et accidentales celorum et elementorum. Et sic est fere ubique in aliis libris naturalibus. 25 Ita quod licet maxime videtur quod liber De Animalibus con- tineret particularia, tamen testante Plinio in 8° libro Naturalis Philosophic^ Aristoteles composuit 50 volumina preclara De Animalibus, et in Latino non sunt nisi decern et novem libelli parvuli. Nam aliene sciencie ilium magnum tractatum De 3° Animalibus reservavit, sicut postea exponetur. Et preterea non solum tractantur communia in illis libris Aristotelis, set
3 scilicet] in F ante et] aut F 4 ingenerabilis] generabilis F 5 et
quod] et quod et F et duo] et quod duo FD 6-7 ut . . . celo om. D
7 oriens ut in] oriens, primus diurnus est in primo celo, secundus in D ut in] in F 11-13 neque . . . planete Herat D 12 obscuritatis] obscuritas FD
13 motubus] motibus FD 22 aliquid om. F 25 ubique] universaliter D
26 videtur] videretur F 26-27 contineret] continet F 27 8°] 40 D
30 aliene] alii FD ilium] alium F
eciam adhuc quedam necessaria, que communia sunt, tractantur inperfecte. Nam cum omnia naturalia fiant per agens et materiam, agens enim transmutat materiam ut inducat formam, parum de hiis que ad materiam pertinent certificat naturalis 5 philosophia Aristotelis, ut patebit inferius. Et minus de | forma, minimeque de agente, cum tamen tota radicalis potestas a a i. naturalium consistit in hiis explicandis que ad materiam et formam pertinent, et maxime que noscuntur pertinere ad efficiens, ut inferius tarn in Naturalibus quam in Metaphisicis
io elucescet. Set hec que de efficiente et materia et forma sunt scienda, sunt communia omnibus naturalibus, et ideo in sciencia communi ceteris partibus naturalis philosophic debent cercius annotari. Quapropter manifestum est quod una debet esse sciencia naturalis philosophic, que omnia tractet communia
15 naturalibus, et hec erit prima inter sciencias naturales. Set alie sciencie naturales erunt magne, quarum multe habent plures sub se sciencias, sicut in Methaphisica planum est. Nam nobilis pars Methaphisice, cum sit communis omnibus scienciis, est de origine et distinccione et numero et ordine
20 scienciarum omnium ostendens propria cuilibet et demonstrans. Declaravi igitur in ilia parte Methamatice quod preter scienciam communem naturalibus sunt septem speciales : vide- licet, Perspectiva : Astronomia, judiciaria et operativa : Scien- cia ponderum de gravibus et levibus : Alkimia : Agricultura :
25 Medicina : Sciencia Experimentalis. Nam cum Perspectiva sit de visu, que res naturalis est, oportet ut hec sit sciencia naturalis, et quoniam visus ostendit nobis rerum dirTerencias secundum Aristotelem primo Metaphisicc et libro De sensu et sensato, et scimus hoc per experienciam quoniam cecus
30 nichil dignum scire potest de hoc mundo ; oportet quod Perspectiva sit prima specialis sciencia inter sciencias naturales. Deinde per ordinem sequntur alie secundum seriem rerum
28 primo Metaphisice] in proem, lib. 1 ; multasque differentias manifestat.' 28-29 D© sensu et sensato] de sensu et sensilibus, c. 1 ' multas enim differentias et omnimodas visus annuntiat potentia.'
1 eciam om. D 2 Nam om. D 3 enim om. F inducat] perducat D
5-9 Et minus . . . ut inferius om. D 10 elucescet om. D 16 erunt] suntZ)
17 plures] plures simul D est] erit F 26 ut] quod FD 29 hoc] hec FD
naturalium, ut Astronomia de celestibus, que cum doceat de naturalibus virtutibus et proprietatibus celorum et stel- larum, doceatque de generacione et alteracione inferiorum
2 a 2. per celes|tia ut sic sumantur judicia naturalia de hiis, et rebus generabilibus et coruptibilibus, et fiant opera naturalia 5 utilia in eis et mira in eis : manifestum est quod hec est sciencia naturalis. Nam ut prius in Mathematicis habitum est, Astronomia est triplex. Due sunt de quantitate celestium ?. 84 b 2. et parcium habitabilis, una \ speculativa, ut in Almagesti tradita,
alia practica, ut in Canonibus et Tabulis et Instruments, que 10 due non descendunt ad naturales virtutes celorum et stel- larum, nee ad alteraciones inferiorum naturalium, neque ad judicia. neque opera, quia horum consideracio pertinet ad philosophiam naturalem. Et ideo est tercia Astronomia, que hec naturalia in celestibus et inferioribus investigat, quam 15 tradidit Aristoteles in sciencia de inpressionibus, sicut docet Averoys secundo Cell et Mtmdi, et liber Novem Judicum, et alii hoc cercius attestantur. Hec autem Astronomia tra- ditur perfecte in libro Pliirium Judicum, et in multis aliis libris de hac sciencia, sicut sciunt qui in hac laboraverunt. 20
Post scienciam celestium sequitur sciencia de Elementis in quantum sunt partes mundi, et hoc in quantum sunt gravia et levia, et ideo constituta est sciencia de eis, que omnes gradus et proprietates gravium et levium ostendit, et hujusmodi est sciencia de Ponderibus, in quibus certificantur gravitas et 25 levitas et motus gravium et levium, que apud Tebith et Euclidem et multos alios auctores egregie ventilatur.
Post hec sequitur sciencia de omnibus rebus inanimatis que fiunt primo ex elementis, et hec est Alkimia, que docet quo- modo centum quadraginta quinque sunt mixtiones elemen- 30
2 b 1. torum et | quomudo generantur humores primo, et spiritus et corpora et omnia inanimata, usque ad partes animalium et
17 Averoys secundo Celi et Mundi] vid. com. 57.
6 utilia in eis] utilia FD 9 habitabilis] habitabilium D speculativa]
specialissima F marked for erasure 10 in om. D 11 due non] due
in nullo FD descendunt] discedunt F 14 Astronomia] philosophia D
16 inpressionibus] impressionibus celestibus FD 17 Averoys] Averois
in D 18 alii hoc] alii D 20 sciunt] dicunt D qui] quia F hac]
hac sciencia FD 26 Tebith] Thebit D
plantarum inclusive, quia mcdicina mirabilis que docet mun- dare metalla viliora, ut fiant aurum et argentum, extrahitur de spiritu occultato in partibus plantarum et animalium, et pre- cipue hominum, sicut Aristoteles et Avicenna et alii edocent 5 evidenter. Et taceant stulti qui abutuntur autoritate ilia in fine prime translacionis Metkeororum, quam contra veritatem allegant, dicentes scriptum esse ' Sciant artifices Alkimie species rerum transmutari non posse,' ac si esset verbum Aristotelis, cum nichil ejus sit a principio illius capituli ' Terra
io pura lapis non fit ' et cetera, set additum ab Alveredo. Quod si esset male allegant, cum sequatur ' nisi fiat resolucio ad materiam primam quam ignorant/ de qua tamen Aristoteles in nono Mctaphisice dicit quod non fit ex mortuo vivum, nisi fiat resolucio ad materiam primam. Hec enim sciencia
15 traditur apud Aristotelem non in libris vulgatis, quia nichil habemus in communibus libris naturalibus de speciebus rerum inanimatarum, set in aliis libris suis specialibus qui de rebus inanimatis intitulantur, et in libro Secretortcm et alibi in particulari docet de practica Alkimie, cujus sentenciam exponit
20 Avicenna in magno volumine de ilia sciencia, quod in decern libris continetur. Et alii libri ejus et aliorum sunt plurimi qui sapientibus innotescunt.
Deinceps de plantarum natura et animalium specialis sciencia et maxima constituitur, scilicet, de omnibus animatis preter-
25 quam de homine, de quo, propter nobilitatem suam et necessi- tatem, constituitur sciencia propria que dicitur Medicina. | Set 2 b 2. ei in ordine discipline prima est sciencia animatorum pre- cedencium | hominem et ejus usui necessariorum, que primo F. 85 a 1. descendit ad omne genus agri et terre nascencium, distinguens
30 quatuor species agrorum, et propter vegetabilia et terre na- scencia in eis. Est enim ager sacionarius in quo seruntur
13 nono Metaphisice] Met. viii. 14 'verbi gratia ut ex mortuo fiat vivum, oportet primo pervenire ad materiam, deinde ad vivum/ f. 80.
1 docet] potest FD 4 et Avicenna] in Avicenna F et alii om. M
7 dicentes] dicentes ibi FD esse] est M 9 nichil ejus] nichil D
a] in F 15 apud] aput F: ab D in] de D 21 libris] libris de
hiis DF 28 usui] visui D 29 descendit] descendunt D genus]
agensZ) 30 et propter] propter FD 31 seruntur] serunt F
segetes et legumina: est eciam ager consitus arboribus, ut nemus. Est ager pascuus, ut prata et deserta. Est ager qui ortus dicitur, in quo domestice arbores et caules et herbe et radices tarn nutritive quam medicinales parantur. Hec igitur sciencia extendit se ad perfectam consideracionem 5 omnium vegetabilium, quorum noticia nimis inperfecta tra- ditur in libro De Vegetabilibus Aristotelis, et ideo necessaria est sciencia sufficiens de plantis et specialis, que in libris Agriculture docetur. Set cum agrorum cultura eciam non potest fieri sine copia animalium domesticorum, neque utilitas 10 agrorum, precipue consitorum arboribus et pascuorum et de- sertorum, posset haberi nisi nutrientur animalia silvestria, nee esset humanitatis utilitas sufficienter procurata nisi per animalia silvestria, ideo extendit se hec sciencia ad plenam considera- cionem animalium omnium, et ad horum cognicionem misit 15 Aristoteles plura milia hominum per regiones mundi, autoritate Alexandri Magni, sicut Plinius scribit, et fecit ilia preclara quinquaginta volumina De Animalibus superius memorata, et ideo hec sciencia magna de plantis et animalibus suplet defectus librorum communium Aristotelis vulgatorum apud 20 Latinos, qui vocantur De Plantis et Animalibus ', et traditur in libris Plinii, et in libris Palladii De Agricultural et in libro Georgicorum Virgilii non ignobili cum exposicione egregii commentatoris ejus Servii, et in multis libris, sicut notum est sapientibus expertis. Hec autem Agricultura dicitur ab 25 3 a 1. agrorum generibus | quattuor in quibus vegetabilia et animalia producuntur.
Sciencia septima est de animali racionali, scilicet, de homine et precipue de sanitate et infirmitate ejus, et ideo de com- posicione et generacione illius, sine quibus eciam sanitas et 30 infirmitas ejus non possunt intelligi nee doceri. Constat vero quod homo est res naturalis, et ideo sciencia de ejus
1 eciam ager] enim a. MD : scilicet eciam F ut] et D 8 specialis] specie- bus D 9 docetur] dicentur D eciam om. FD 10 animalium] aliquorum F 12 posset] possent D 13 humanitatis] humana FD utilitas] voluntas D
14 se om. D 18 quinquaginta] Lxla F 20 librorum communium]
omnium D 24 multis] multis aliis FD 25 expertis] et expertis FD
28 septima] sexta D over erasure 29 composicione] corrupcione D
30 eciam om. FD 31 possunt] potest M 32 quod om. D
constituta naturalibus erit inter naturalcs comprehensa. Set octava et ultima est Sciencia Expcrimentalis, que non est contenta argumentis nee experienciis universalibus ct inper- fectis, sicut sciencie naturales priores, set plenam certitudinem 5 inducit ex perfeccione experiencie, et certificat ultima certitu- dine omnia que in hoc mundo continentur. Nam et celestia et celestium operaciones et judicia rerum naturalium longe cercius quam astronomia investigat, sicut Ptholomeus in libro De disposicione Spere docet, et omnes conclusiones nobiles
10 aliarum scienciarum cercius manifestat, et addit alias veritates magnificas in propria doctrina, et opera sapiencie occulta rimatur. Unde sicut nauta precipit carpentatori ut faciat ei navem qua utatur ; sic hec sciencia precipit aliis scienciis operativis ut faciant ei opera et instrumenta sapiencie quibus
15 utatur. Unde precipit geometre ut faciat sibi speculum sic figuratum ut omnes radii solis cadentes in illud reflectantur ad idem punctum in omni distancia quam volumus, ut per hoc artificium experimentator comburat omne combustibile subito, et omne metallum solvat, et omnem lapidem in pul-
20 verem et calcem redigat, per multitudinem et magnitudinem speculorum ad eandem distanciam comburencium. Set longe majora adinvenit hec sciencia, quoniam rimatur omnem nature potestatem et artium magnalium, et extendit se ad considera]cionem magicarum artium, sicut Logica considerat 3 a 2.
25 sophisticum argumentum, ut omnis falsitas et error in rebus et operibus destruatur, et sola nature et artis Veritas teneatur. Sic ergo grosso modo exposui sciencias octo naturales, de quarum natura et proprietatibus et aliarum scienciarum ma- gnum composui tractatum in Metaphisica, cujus proprium est
30 distinguere | omnes sciencias, et dare racionem universalem de F. 85 a 2. omnibus, quia est communis omnibus rebus et scienciis spe- cialibus, et in omnes suam influit potestatem. Set postquam racio scienciarum patet in universali per Metaphisicam debent
1 naturales] naturales sciencias FD 3 nee . . . inperfectis om. M
5 inducit] mundi D certitudine om. D 6 que] queque F 10 addit]
addidit-F 14 operativis] operatis D faciant] faciat MD 16 illud] illis M 18 comburat] comburet D 20 calcem] in calcem D 22 adinvenit]
adjunxit D 23 et extendit] extendit F 25 omnis] eis D 26 et artis]
artis D 27 octo naturales] generales D 29 in] de D 32 in om. D
IO
sciencie octo postea poni in locis in particulari et in propria disciplina.
Capitnlum 3m. de modo proccdendi in tracta?ido de natura- libus.
Quod ad presens intendo facere in scienciis naturalibus, 5 set primo tractatu compendioso, ne prolixitas et novitas nimie terreant auditores, medullarem tamen substanciam omnium scienciarum in hoc volumine ponam que nusquam posita est adhuc in uno volumine nee tantum de potestate sapiencie naturalium scriptum est adhuc in omnibus libris 10 Latinorum, quamvis Latini sapientes hoc apud se experti sunt, licet nondum scripta super hiis componere voluerint. Sicud igitur ad compendium congregavi vim et potestatem scienciarum mathematicarum, resecatis superfluitatibus infinitis et additis que omissa fuerant ab antiquis : sic in naturalibus 15 procedam, quia non est magnum in paucis effluere, set plurima compendio moderari. Temptabo igitur vires meas ad hoc tempus compendioso tractatu, ut si necesse merit alias 3 b 1. copiosius tractem singula aut quod alii per me excijtati per opera mea promoveantur ad majora. Certum est enim 20 quod non solum alii set ipse Aristoteles multa respectu nostri temporis cumulavit superflua. Nam descendit ad opiniones philosophorum, que licet suo tempore videbantur alicujus valoris propter novitatem philosophancium, nunc tamen stultis- sime reputantur ; ut omnes opiniones de anima, quam quidam 25 posuerunt esse aliquod elementorum, quidam athomos, quidam esse sanguinem, alii numerum, et sic de aliis stulticiis infinitis. Similiter de opinione Parmenidis et Melissi, qui dixerunt omnia esse unum et idem, et de opinione Democriti quod omnia fiunt ex attomis, et sic de opinionibus Anaxagore et Empedoclis et 30 aliorum que modo ridiculose videntur et inertes, et sic de aliis pene innumerabilibus que Aristoteles recitabat circa opiniones
1 octo] ipse D locis] suis locis F 3 tractando] recitando D 7 ter- reant] terreat F 8 scienciarum] scienciarum naturalium FD 9 tantum] tamen F 12 nondum] modum F voluerint] voluerunt FD 18 com- pendioso om. D 20 per om. F 21 alii set] aliis set et D 25 quidam] quidem F 26 quidam] quidam esse FD 28 qui dixerunt Herat F 31 modo om. D inertes] inanes FD 32 recitabat] reprobat FD
IJ
Pictagoricas et Platonicas et alias, in quibus nulla est utilitas set sermo superfluus ultra modum, multaque alia licet digna sint scribuntur, set in vanum quoniam vulgata sunt, et apud omnes tritum tractum reputantur, ' multa delectant pauca 5juvant/ ut ait Seneca libro' 7° Dc Benefices, et certe secun- dum Boetium primo libro Commentarii Majoris Periermenias ' superfluitas parit obscuritatem nimiam,' dum homo in super- fluo volumine vagatur sicut qui piscatur in pelago infinito. Nulli enim sapienti et experto dubium est quin plus de
io potestate naturalis philosophic possit poni in quantitate unius libri Aristotelis, saltern libri Cell et Mundi, quam in omnibus ejusdem libris contineatur. Et ideo supra modum errant quidam moderni qui excedunt quantitatem voluminis Aristotelis et majorem quantitatem dant uni | librorum suorum 3 b 2.
15 quam Aristoteles dignatur (in) omnibus exhibere; merito igitur convincuntur de ignorancia magna propter quam nesciunt stare in necessariis, quamvis non solum cumulent vanissima, set errores multiplicent infinitos. Cujus causa est radicalis, quod nee examinaverunt sciencias quas scribunt, nee legerunt
20 eas in studio solempni, nee eciam audiverunt, unde facti sunt magistri antequam discipuli, ut in omnibus errent penes seipsos et errores multiplicent apud vulgum.
Deinde non possunt libri naturales et vulgati sciri sine aliis septem scienciis specialibus, nee eciam sine methamaticis.
25 Set duo moderni gloriosi, sicut non audiverunt sciencias de quibus affirmant, sic nee alias nee legerunt nee exercitati sunt, ut apparet ex eorum scriptis : ergo manifestum est quod ubique erroribus et vanitatibus confunduntur. Multiplicatur autem error eorum in naturalibus et in scienciis aliis vulgatis,
30 quoniam translaciones perverse sunt | quibus utuntur, et nichil F. 85 b 1.
5-6 Seneca . . . Boetium] De ben. vii. i (a saying of Demetrius Cynicus) 1 multa delectant pauca manent,' ed. Venice, 1492. The received text reads vincant. Peri Hermen. 1. 1. c. 3 (2a editio) 'saepe enim superflua explanatione magnis obscuritate conparatur,' Venice, 1497. Received text magis.
3 sint] sunt M 4 tritum . . . reputantur om. D delectant] de-
clarant D 7 parit] pariter F nimiam] minima D 8 qui piscatur]
piscator F 9 enim om. D 12 ejusdem] ejus FD 13 quantitatem]
qualitatem D 14 dant om. F 19 scribunt] scribant D 24 septem
om. F 26 sunt om. D 30 et] ut FD
12
dignum posset ab illis did, nee ab aliis per hujusmodi transla- ciones intelligi, sicut patet cum quilibet alii in exposicionibus textus Aristotelis contradicat. Sunt eciam translaciones false in multis, quia oportet translatorem scire duas linguas, a qua et in quam cupit transferre : set nullus interpretum ad hoc devenit, 5 ut sapientibus est probatum. Deinde que bene translata fuerint, jam corrupta sunt apud vulgum et capita ejus propter ignoranciam linguarum. Multa enim desunt in naturalibus et in aliis vulgatis que nee translata sunt, nee si sunt translata, sunt in usu vulgi, quod ' album in Greco ' ostendit multipliciter, sed et 10 capitula multa et libri integri deficiunt multi et de naturali- 4 a 1. bus J maxime, et multa, licet male translata, non sunt nota vulgo, ut liber Problematum quo tunc utitur vulgus nee est translatus totaliter, et multa que translata sunt ibi sunt corrupta. Similiter in aliis quamplurimis eadem vicia in- 15 notescunt. Ceterum novitas translacionis ducit vulgum neces- sario ad errorem, quia Logica, que translata est a quingentis annis, vix scitur adhuc, nee bene scitur, sicut opiniones con- trarie apud omnes ostendunt, precipue cum libri meliores desint vulgo Latinorum adhuc ; quapropter naturalis philo- 20 sophia Aristotelis, que vix a triginta annis lecta est, et a paucis viris, a quibus scripta non sunt facta, adhuc sciri non poterit apud vulgum. Qui eciam audiverunt pluries diligenter libros Aristotelis, et diu et multociens in puplico et in solempni studio legerunt, et labores suos postea diligenti et longa con- 25 sideracione examinaverunt, non possunt propter malam trans- lacionem et alias causas dictas scire veritatem philosophic Aristotelis per vias ejus et suorum expositorum. Set aliqui viri dictorum, scilicet, qui audiverunt has sciencias, et legerunt et examinaverunt, videntes quod per textum Aristotelis et 30
10 album in Greco : a phrase probably indicating a blank in the text from which the Arabic translation was made. It occurs frequently in the Arabic- Latin versions.
1 posset] possit FD illis] eis FD 3 eciam] eciam multi D 3-4 in
multis] a principio D 4 multis] multis capitulis F linguas] linguas diver-
sas F 8 alt. in om. D 9 alt. nee] non D si sunt] si sint FD 10 album] Albu MFD 13 tunc] nee FD 15 aliis] aliis libris FD 17 quin-
gentis] quinquingentis F 20 philosophia] philosophia in libris FD
21 lecta] habita D 23 Qui] Quique F diligenter om. D 29 et om. F
13
commentatorem suum non potuerunt scire naturalem philo- sophiam, convertunt sc ad alias sciencias naturales septem, et ad mathematicas, ct ad alios autores naturalis philosophic, ut ad libros Plinii, et Senece, et multorum aliorum, et sic per-
5 vencrunt ad noticiam naturalium, dc quibus Aristoteles in libris
vulgatis et ejus expositor non possunt satisfacere studio naturali.
Cum igitur ad res naturales sciendas oportet nos scire octo
sciencias dictas, seu saltern medullarem eorum substanciam |
decrevi in hoc opere colligere de omnibus scienciis naturalibus 4 a 2.
10 cuicquid necessarium erit ad noticiam rerum naturalium : similiterque de autoribus aliis naturalis philosophic : similiter- que per mathematicam, que omnia suo modo certificat, ad sensum in figuris, superficiebus corporalibus, lineacionibus, et angulis intendo procedere, ut manifestum fiat quod per has
15 vias magnificas possint magnifice sciri naturalia et non per vias vulgatas, que actenus sunt in usu. Non enim intendo hac vice scribere eciam tractatus de singulis scienciis naturalibus, secundum propriam formam, set ab eis extrahere quod necessarium est cuilibet rei naturali de qua volo loqui, ut que
20 de celestibus dicuntur in Astronomia triplici, et libro Cell et Mundi eciam Aristotelis et apud omnes autores, volo reducere in unum, ut a quocunque vel in quibuscunque libris invenia- tur, reducatur ad conclusiones sciendas per ordinem in celestibus, et sic de dementis, et per simile de mixtis, et ita
25 de omnibus, usque ad ultima naturaliter generata. Quibus factis, si opus est dare sciencias naturales singulas in forma propria, vel ego procedam ad hoc, vel alii per labores meos poterunt excitari. Cupio tamen tractatum compendiosum de Perspectiva componere, quia hec est pulcrior aliis, et sine
30 hac nichil potest magnifice pertractari. Quoniam autem nata
29 Cupio tamen . . . The Communia Naturalium. would therefore be com- posed before the Opus Majus, F being a later edition of an earlier form of it.
1 potuerunt] posse D 2 convertunt] convertuntur F 2-3 et ad
om. F 3 ad alios] alios D 5 noticiam] scienciam D 7 igitur]
ergo D oportet] oporteat F 8 eorum] earum FD 10 erit] est FD
11 similiter] super D autoribus] auctoritatibus F 12 que per] per D
12-13 ad sensum om. D 14 quod om. D 16 vulgatas om. D enim]
tamen F: cum D 17 hac vice om. D eciam om. FD singulis] angulis D 18 eis] hiis F 20 libro] in libro D 21 eciam om. F 22 vel in] vel a D 23 ad om. D 26 est om. F 27 vel] ut MD 28-30 Cupio . . . pertractari om. F
14
est nobis via a communibus ad propria, et a radicibus ad F. 85 b 2. ramos, et a fundamentis | ad cetera, et a fontibus ad rivulos, ideo ordinem hunc volo observare, incipiens primo a duabus radicibus tocius naturalis philosophic, que sunt Causa efficiens et Materia, quas in principio leviter notifico, ut tandem lacius | 5 4 b 1. prosequar que oportet.
Capitulum 4m. de universali exposicione agentis et materie.
Duo igitur requiruntur ad produccionem naturalem, scilicet, efficiens et materia in quam operatur. Agens enim, quod 10 est efficiens, transmutat materiam, ut ignis transmutat lignum et calefacit ipsum et producit ignem in ligno, scilicet, flammam et carbonem ; et sol et stelle similiter agunt in omnia et operantur, et sic est de omni substancia quia omnis substancia est activa. Et octo accidencia, scilicet Calor, Frigus, Humiditas, 15 Siccitas, Lux, Color, Sapor, Odor. De Sono dubium est, sed inferius certum erit. Quod igitur transmutare potest aliud et facere sibi simile, ut calor calefacit, et lux facit lucidum, et sic de aliis, dicitur agens et efficiens. Quod vero suscipit accionem agentis in se, dicitur materia ; et ideo idem 20 potest esse materia et efficiens, respectu diversorum, ut ignis agit in lignum et efficit calidum, et aqua extinguit ignem. Sic autem sumitur materia vulgariter. Aliter vero sumitur materia pro eo quod cum forma constituit compositum. In omnibus enim speciebus substancie sunt materia et forma, sicut enim 25 tabula et pictura faciunt quoddam compositum artificiale, sic in naturalibus est aliquod subjectum, velud tabula, et aliud in- formans illud, velud pictura, ut in homine gracia exempli, anima est forma, corpus materia. Duo enim faciunt tercium, unum est fundamentum et vilius ut materia, aliud est nobile ut 30 forma, et sic materia est aliud per essenciam a forma ex quibus tamen fiunt omnes substancie. Materia enim est substancia que differt per essenciam ab omni substanciali
2 rivulos] rivolos D 6 que] quod FD 7-8 De . . . Materie om. D
kaec verba add. .Fque sunt radices cognoscendi naturalia que ex hiis dependent 9 igitur] ergo F: vero D 11 materiam] naturam F 13 sol et] sol ac F
15 activa et octo om. F 23 vero om. D 27 velud] sicut D 30 aliud] et aliud FD nobile] nobilius FD 30-31 est nobile . . . aliud Herat F 32 enim om. F
i5
ct accidental! forma, sicut Aristotcles docct j° MethapJiisice. Hec est vera materia a qua dicuntur omncs alii modi materie sive | in naturalibus sive in artificialibus, et sic materia sumitur 4 b 2. maxime in usu methaphisicorum. Tercio modo dicitur 5 materia esse illud quod est in potencia ad aliud, sicut ad suum complementum, sicut essencia generis est in potencia ad difTerenciam specificam, et embrio est in potencia puer, et puer in potencia vir, et universaliter omne incompletum re- spectu sui complementi, et sic materia sumitur in usu maxime
10 naturalium, et ab eis vocatur subjectum in generacione et corrupcione quod est commune duobus contrariis transmu- tandis circa ipsum, quia generacio unius contrarii est corrupcio alterius et hec contraria sunt due species circa aliquid com- mune eis, vel duo individua duarum specierum circa tercium
15 commune eis. Nichil autem est immediatum commune duabus speciebus nisi essencia generis proximi, nichil vero commune est duobus individuis duarum specierum nisi individuum generis, ut animal est commune animali racionali et irracionali, et hoc animal est commune huic racionali
20 et huic irracionali, et grave est commune terre et aeri, et hoc grave est commune huic terre et huic aeri. Qua- propter materia naturalis in generacione specierum et cor- rupcione est essencia generis proximi incompleta, que nata est compleri per species, et materia naturalis in generacione
25 individuorum est essencia individui generis incompleta, que nata est compleri per individua specierum, et hec materia in generacione specierum habet semper unam illarum, ut essencia generis in terra habet naturam specificam terre ; et quando agens contrarium ut aqua vel virtus celi que potest facere
30 aquam agit in terram, corrumpit materiam specificam terre usque ad essenciam generis, que est communis aque et terre, et de ilia essencia incompleta producit aquam, unde ilia
1 7° Methaphisice] Met. vii. 8 ' essentia illius est alia ab essentia cujuslibet predicabilis,' f. 57.
2 vera] una D 5 esse] omne FD est om. F 6 sicut] ut FD 8 universaliter] naturaliter M 9 complementi] completi D 19 pr. et] ut F irracionali] animali irracionali FD huic] huic animali D 20-21 et hoc . . . huic aeri om. F 21 est commune om. D 23 est] ab D 23-24 nata est] non potest D 30 aquam om. D
i6
essencia dicitur in potencia esse ad aquam producendam, 5 a i. et est principium materiale in | generacione aque et corru- pcione terre. Et sic in aliis generatis per naturam. Si vero aliis modis dicatur materia, patebit inferius set precipue in Methaphisica, et hec omnia magis in locis propriis effulgebunt. 5
Distinctio 2a. de eo qaod jit ab agente in materiam. Capitiilum primum.
Habito quod duo exigantur ad rerum produccionem, scilicet, efficiens et materia, nunc procedendum est circa efficiens quantum hie requiritur, quia Metaphisica habet certificare ad 10 plenum de influencia agencium in paciencia, eo quod omnis F. 86 a 1. operacio in sensum et intellectual | et materiam mundi fit per hujusmodi influencias, scilicet, predictas que vocantur species, et ideo omnia certificantur per eas, propter quod ad scienciam universalem et communem omnibus pertinet de hujusmodi per- 15 tractare secundum plenitudinem potestatis. Efficiens autem intendit semper sibi assimilari paciens et materiam ; propter hoc enim agit, non enim potest diversitas creari nisi precedente ydemptitate, neque multitudo creatur nisi ab unitate. Ideo si lux generat calorem in aere, oportet quod primo generet 20 lucem, et ignis si mortem inducit, oportet quod primo ignem faciat in eo qui morti subcumbit. Primus igitur erTectus agentis est simile generare, ut lux facit lucem, et hec generacio vocatur univoca, quia una natura similis salvatur in generante et generato. Secundus efTectus est diversus, ut lux 25 facit calorem, et hec generacio vocatur equivoca propter diversitatem inter generans et generatum.
De effectu igitur primo nunc est dicendum qui vocatur Virtus Agentis, et Similitudo, et Species, et Ymago, et multis aliis nominibus, ut in methaphisicis edocetur, ut lux in aere est 30 similitudo lucis in sole vel stella. Species enim lucis est visibilis, 5 a 2. set alie species rerum non videntur nisi | aliqua in casu, ut species coloris fortis in vitro et cristallo, vel panno bene
6 eo] eodem D 8 exigantur] exiguntur FD n in] etZ> 13 scilicet
om.F 15 pertractare] tractare FD 17 semper] propter M 20 primo]
prius FD 22 qui] quod D subcumbit] succumbit FD 23 simile]
sibi simile FD 25 generante] generacione D
i7
colorato, quando transit per ea fortis radius Solaris, videtur in opaco a latere radii transeuntis. Set tactu percipimus virtutem calidi et ceterorum tangibilium, et per olfactum sentimus speciem odoris, et per gustum saporis, et per auditum speciem
5 soni, et per estimativam virtutem sentimus speciem substan- ciarum corporalium utilem vel nocivam, ut ovis cognoscit de alia ove quod sit arnica ei, et de lupo quod sit inimicus. Et hoc fit per virtutem anime que estimativa vocatur, que est in parte posteriori cerebri, secundum Avicennam primo De
io Anima. Et hec species est similitudo tocius compositi agentis non solum forme sue, sed materie, quia Aristoteles vult primo De Anima quod omnis accio debetur principaliter toti et secundario forme, unde magis proprie dicitur quod ignis agit speciem et effectum per formam suam, sicut artifex secat
15 per securim, quam quod forma ignis agat. Nam forma est in- strumentum agentis, sicut securis ipsius artificis, et substancia facit speciem sicut accidens, quia sicut accidens non potest esse sine substancia, sic nee species accidentis sine specie substancie. Cum enim calor ignis agentis in aerem vel aquam
20 vel lignum vel aliquod aliud facit speciem caloris, sic natura ejus substancialis facit speciem sue substancie, que primo vocatur species dum est incompleta, et postea fit ignis com- pletus, scilicet, carbo et flamma. Aliter enim non fieret in mundo nisi accidens, quia impossible est, quod calor generet
25 naturam substantialem ignis, quia generans est nobilius gene- rato I vel eque nobile, set omne accidens distat in infinitum 5 b 1. a nobilitate substancie, et ideo primo natura fit species sub- stancie, et secundario species accidentis, nee potest aliter esse, sicut in Methaphisicis demonstravi, et res singularis facit
9 Avicenna] de Anima, p. i, c. 5 'vis extimativa que est vis ordinata in summo medie concavitatis cerebri, apprehendens intentiones non sensatas que sunt in singulis sensibilibus, sicut vis que est in ove dijudicans, quod ab hoc lupo est fugiendum et quod hujus agni est miserendum,' f. 5, ed. Venice, 1508. It is the vis memorialis which is ' in posteriori concavitate cerebri ' according to Avicenna. 11-12 primo de Anima] apparently lib. ii, c. 24.
1 ea] earn F 4 pr. speciem] species Mss. 4-5 saporis . . . virtutem om. F 9 posteriori] posteriorc F 10 tocius om. D 13 dicitur om. D 14 suam] suam factam D 16 ipsius] est instrumentum ipsius D 17 sicut accidens
om. D 27 natura] multiplicata M 29 sicut in] sicut enim D
R. B. II C
i8
speciem singularem et universalis universalem, et similes sunt species rei universalis et rei singularis, sicut universale et singulare : unde homo est in isto homine, et non potest esse sine specie rei singularis ubicunque sit, sive in medio, sive in sensu, sive in intellectu. Et agens naturale non emittit 5 aliquid a se, quia accidens non potest ab eo separari. Acci- dentia enim indignantis nature sunt, nam perimi possunt in subjectis, sed nequaquam valent alterari ab eis, nee transire ad alia subjecta, ut color in pariete non potest separari ab eo, ut in alia re collocetur; hoc concedunt omnes. 10
Nichil autem substancie potest separari ab agente per suam actionem, quoniam tunc esset deperdicio substancie per accionem suam et corrupcio rei, quod non est verum. Nam spiritualia celestia sunt maxime activa, que non recipiunt deperdicionem substancie nee corrupcionem. Nee est instancia 15 in odorabili, a quo exit fumus odoriferus, ut videmus in thure accenso, quoniam hoc non est in quantum odorabile est agens, set in quantum est paciens, nam patitur a calido exteriori vel interiori, sicut in musco et ceteris aromaticis ; quoniam calor resolvit vapores subtiles qui sunt de substantia odorabilis, qui 20 vapores sunt corpora dispersa per aerem et dividencia partes aeris quoniam aer est subtilior eis et cedit eis. Odorabile igitur in quantum paciens est, emittit aliquid de sua substancia, 5 b 2. set non in quantum | agens, nam sic facit aliquid extra | se a 2' in corpore sibi objecto, quod vocatur species et virtus, et nee 25 substancia est nee accidens.
Nee est ilia opinio vera, que vult quod forma celestis potest multiplicare materiam continue sine deperdicione, propter quam multiplicacionem fit species solis et stellarum in hec inferiora. Hec enim posicio falsissima est, sicut in Metha- 30 phisica mea potest cuilibet patere, nunc autem suffitit leviter dicere quod generacio specierum est consimilis in omnibus cum sit actio univoca, per quam fit primus efifectus univocus
3 esse om. D 4 medio] memoria D 8 nee] vel D 9 transire]
transiri F 10 hoc] et hoc D 14 activa] accidencia D 16 odorabili]
adorabili F 17 odorabile] adorabile F 18 nam patitur om. D 18, 19 ex- teriori, interiori] extrinseco, intrinseco D 20 odorabilis] adorabilis F 22 quoniam] quia FD 25 et virtus om. F 26 accidens] accidens et virtus FD 33 fit om. F
\
i9
similis agcnti. Set in hiis inferioribus non fit species, ex hoc quod forma rei multiplicat materiam suam, ergo nee in celestibus, set fit contactu naturali agentis et pacientis quo unum habet posse alterandi aliud naturaliter. Et cum agens 5 naturale non facit speciem hiis scilicet predictis modis, nee de nihilo, quia non est creator, nee invenit earn extra se, nee extra paciens, oportet quod in tangendo substanciam pacientis faciat ipsam speciem in corpore pacientis. Set hoc potest intelligi duobus modis, scilicet, per viam impressionis, sicut
10 sigillum facit suam sigillacionem in cera, vel per veram et naturalem transmutacionem substancie pacientis, ut de potencia materie ejus producatur, sicut generantur effectus naturales completi ; secundum quod dicimus communiter, quod res naturales educuntur de potencia materie per veram transmu-
15 tacionem factam ab agente, scilicet, per veram generacionem. Set primo modo esse non potest quia impressio sigilli non est in profundo cere, set in superficie tantum, elevantur enim partes quedam superficei et alie deprimuntur, ita quod in profundis substancie ipsius cere nulla fit inpressio. Set
20 accio I naturalis est in profundo pacientis, nam videmus 6 a 1. quod virtus solis non stat in superficie aeris superius, set transit ejus profundum usque ad terram ; et similiter cum homo sedeat ad ignem, virtus ignis non solum calefacit hominem in superficie, set sentit virtutem caloris infra
25 superficiem, scilicet, in substancia ipsius corporis, et hoc est certum. Ergo oportet quod sit ultimo modo, scilicet, quod agens producat ipsam speciem de potencia pacientis, et hoc est necessarium, quia aliter speciei generacio non esset naturalis, omnis enim accio nature educit aliquid de potencia
30 materie, unde quando substancia agentis tangit sine medio substanciam pacientis, ilia substancia, scilicet, agentis cum sit activa, potest transmutare aliquid minimum ei immediatum,
2 quod] quod fit F 3 fit] fit ex FD 4 cum] cum dignum D 5 facit] faHat FD hiis] in hiis F scilicet om. FD predictis om.F 6 nihilo] illo D alt. nee] et FD 9 viam] modumZ) 10 sigillacionem] similitudinem FD
vel] et F 11 pacientis.] potencia F 12 generantur] generaliter F 18 in] infra D 19 profundis] profundum F ipsius] hujus D 23 sedeat] sedet FD 25 in substancia ipsius] infra substanciam sui D 26 sit om. F 29 omnis] eis FD 31 scilicet agentis om. F 32 potest transmutare om. D, alterat
sugg. in marg.
C 2
20
et primam partem minimam secundum sensum, et ilia transmu- tata, transmutat secundam ei equalem, et secunda terciam, et sic ulterius, ita quod agens immediatum semper est simile cum paciente, secundum quod Aristoteles ostendit J° Phisi- corum quod agens et paciens sunt similia, et nichil ipsorum 5 est medium. Oportet enim ut habeant superficies similes ut agens et prima pars pacientis, scilicet, habeant eandem superficiem, ut prima pars pacientis et secunda, et secunda et tercia, et tercia ac quarta, et sic ulterius, et sic currit tota multiplicacio specierum in hoc mundo. Unde substancia solis 10 non alterat terram immediate, quia non tangit earn, sed alterat partem primam sui orbis, et pars ilia alterat secundam, et sic ulterius, usquequo species solis generetur hie inferius.
Capitulum sm. de diver sitate agendum faciendum species.
Et considerandum quod effectus agentis in principio 15 vocatur Species et Virtus et hujusmodi, et hoc est dum paciens manet in natura specifica sine sui corrupcione, assimi- latum tamen agenti per speciem et virtutem, ut lignum | 6 a 2. dum in principio calescit et manet lignum sine corrupcione, dicitur habere speciem ignis, set quando vigoratur accio ignis 20 super lignum, ut tollat naturam specificam ejus, et lignum fit flamma et carbo ardens, tunc completur ergo species, et amittit nomen speciei et recipit nomen agentis, et dicitur jam ignis ibi esse ; unde de racione speciei non est, nisi ut tanta sit in paciente, quod possit per earn assimilari paciens 25 ipsi agenti, ita tamen quod remaneat paciens in sua natura specifica, et non corrumpatur, sed magis perficiatur per assimilacionem suam agenti, et conformetur aliis rebus mundi, quia in omni creatura est quedam aptitudo, ut alii apta sit assimilari per hujusmodi virtutes, et hoc exigit salus universi, 3°
4 7° Phisicorum] lib. vii, t. r, c. 9 'primum igitur movens . . . est simul cum eo quod movetur. Simul autem dico quia nihil ipsorum medium est motus.'
5 sunt similia om. D 6 enim om. F pr. ut] quod FD 7 scilicet habeant] vel FD 9 alt. sic om. F 15 Et] Eo F 17 natura] natura sua F
19 sine] sine sui FD 22 ergo] hec FD 24 esse om. D 26 remaneat] remanet F sua om. F 30 universi om. D
21
quatinus per mutuas influencias virtutum assimilentur omncs partes universi quantum possibile est, ut forcior sit vigor cujus- libet partis et tocius. Nam res dirTerunt in specie vel in naturis specificatis, et quelibet deficit alii, et est extra aliam, et non 5 habet naturam alterius de se, set omnis creatura habet aliquid nobilitatis, et ideo quelibet quantumcunque nobilis habet defec- tum nobilitatis | que est in ceteris, et ideo appetunt quod tollatur F. 86 b i. hie defectus quantum possibile est, et tollitur per similitudinem ejus ad alias crcaturas, que assimilacio fit per species. Et ideo
io omnis creatura desiderat naturali desiderio speciem alterius, propter quod alteracio per speciem non est in corrupcionem set in salutem et perfeccionem, sicut Aristoteles docet 2° DeAnima : sed quicquid ultra speciem generatur, inducit corrupcionem tocius et partis, et ideo non expedit creaturis | quod quelibet 6 b i.
15 possit complere speciem suam in effect um completum habentem nomen agentis, quia tunc spiritualia converterent corpora in spiritus, et celestia transmutarent inferiora in celestem naturam et homines et animalia et cetere res nobiliores converterent viliores in naturam suam. Et ex ordinacione divina et ex lege
20 nature universalis, que intendit salutem tocius mundi, quam Avicenna sexto Methaphisice vocat naturam diffusam in sub- stanciam celorum et omnes partes universi, que est natura in qua conveniunt omnia, accidit quod substancie quanto nobiliores sunt, tanto magis artantur ad speciei solius generacionem,
25 ut plus non faciant, sicut spiritalia et celestia et cetere res nobiles. Et agencia debilissima non possunt facere nisi species propter debilitatem suam, unde non possunt complere suos effectus, ut Odor, Sapor, Color, et hujusmodi, set agencia nobilia non artantur ad speciei solius generacionem propter
30 eorum inpotenciam, set propter salutem universi. Agencia vero media, ut quatuor elementa et qualitates eorum quatuor, possunt
12 2° De Anima] c. 57, 58. 21 sexto Methaphisice] lib. vi, c. 5
' Intelligo per naturam universalem virtutem infusam in substancias celorum,' L FiiT0 ed. Venice, 1495.
1-2 quatinus.. . universi om.F 1 mutuas] multasZ) 2 cujuslibet]cuilibetZ> 3 vel] et D 4 deficit] deservit D est om. F 6 nobilis] est nobilis D
7 que] quod F 14 ideo om. D 19 ex lege] lege F 21 sexto] 8° M
naturam] materiam F substanciam] substancias FD 22 et] et in FD
24, 29 artantur] fort, aptantur 26 facere om. D 31 alt. quatuor om. D
22
ultra species suas plus facere, nam generant efifectus com- pletes, ut ignis ignem completum, et calidum facit calidum perfectum, et sic de aliis, et corrumpunt paciencia. Hoc autem necesse est mundo inferiori, quia aliter non esset generacio et corrupcio in rebus, sicut oportet eas esse. 5
Et adhuc juxta dicta considerandum est quod idem facit agens in quodcunque agat, ut ignis sive agat in lignum sive in tactum, quia agit per naturam et ideo agit uno modo. Quod vero agit per racionem et voluntatem potest agere multis modis et diversos facere effectus, ut deus, et angelus, et 10 6 b 2. homo in rebus que fiunt a voluntate, | set hec est accio naturalis pura et ideo non potest fieri nisi uno modo ; quicquid occurrit igni recipit eundem effectum ab eo. Set sensus tactus non recipit nisi speciem usquequo ledatur, ergo nee lignum recipit in principio nisi speciem. Quod autem tactus dum tangibile 15 non excedit, non habeat nisi speciem, Aristoteles determinat secundo De Anima, dicens quod universaliter omnis sensus suscipit species sensibilium. Set tamen diversam operacionem facit species in sensum et lignum, propter diversitatem recipientis, sicut sol constringit lutum et dissolvit glaciem 20 per consimilem virtutem. Deus autem non facit speciem extra se, set creat de nichilo, nam sua species et ymago et similitudo genita naturaliter est Filius Dei Patris, habens eandem substanciam cum Eo. Et omnis creatura, quantum potest, imitatur operacionem divinam, set hoc non est commu- 25 nicando essenciam eandem numero, set faciendo extra se rem consimilem in natura specifica. Et tamen sciendum, quod licet hec species sit ejusdem nature specifice cum agente, ut species ignis cum igne, quia non potest collocari in alia specie rerum, ut non est in specie aeris vel alterius, nee est medium 3° inter naturas rerum specificas, tamen species hec non sortitur nomen ignis nee individui ignis habentis esse per se. Unde
17 secundo De Anima] c. in sqq.
1 generant] generans F 3 corrtrmpunt] corrumpant F 6 dicta]
predicta F 8 quia] quod F 12 modo;] modo; et ideo FD occurrit]
decurritZ) 18 suscipit] sufficitF 19 lignum] in lignum FD 26 essen-
ciam] substanciam D 29-31 specie . . . naturas om. F 32 individui]
individuum D
23
in aere calefacto per spcciem non dicimus quod ibi est ignis nee individuum ignis sub dimensionibus propriis et ab aere distinctis, set quod aer est assimilatus igni ; unde ibi est individuum aeris assimilatum igni per speciem, que propter 5 suam debilitatem non meretur dici ignis, nee individuum ignis, et tamen de natura specifica ignis est ibi, quantum ibi est aliud quam aer, et sic est de specie hominis et solis et angeli et omnium agencium quod propter debilitatem nature specifice maximam, que est in specie, non dicuntur nomine agencium io nee individua set species per quam individuum pacientis assimilatur agenti. Et hoc maxime est considerandum in speciebus rerum | nobilium, que perfici non possunt, nam de 7 a 1. illis nullo modo concedendum est, quod sint individua ejusdem speciei cum agentibus suis, quia sunt incompletissima, et 15 quanto minus esse potest de natura specifica agencium est in eis ; propter quod non vocantur res, set magis similitudines rerum. Quoniam autem lux potenter agit, ut lux solis facit multam lucem in corporibus stellarum, nam omnes illumi- nantur | a luce solis, tamen ilia lux habundans in corporibus f. 86 b 2. 20 stellarum non est nisi species lucis Solaris, sicut in aere, nisi quod differt quod corpora stellarum sunt multum densa, quia multe partes celestis substancie congregantur ibi, propter hoc quod stella debet habere magnam accionem in mundo, et alterare potenter hec inferiora, non sic partes orbis in quo 25 stat stella, ut dicit Averroys secundo Celi et Mundi. Et quia multe sunt partes celi compacte in corpus stelle, ideo multe sunt partes speciei lucis simul aggregate, que in corpore raro dispergerentur in eo, et non lucerent, sicut accidit in orbibus et in aere. Non igitur ultra speciem fit aliquid in 30 corpore stelle propter corrupcionem, set propter congre- gacionem multarum parcium celi in stella, congregantur multe partes speciei lucis, et ideo apparent, et fit fortis species in eis, et potest facere speciem suam extra se sicut sol.
25 Averroys secundo Celi et Mundi] in com. 42.
1 calefacto] calefaccio Mss. 3-4 unde . . . igni om. D 4 igni] tamen igni F 6 tamen] tantum.F 8 quod] et F 10 nee] ve M 13 concedendum] con- siderandum D 17 autem] ut D 19 luce] lumine D 23 debet] debetur D 24 non] nam D 25-26 Et quia] Quia D 28 dispergerentur] dispergentur F lucerent] lucerent in eo F 30 pr. propter] per FD 32 speciei om. F
24
Capitiilum 3m. de medio in quo fit multiplicacio speciei et de midtiplicacione secundum lineas rectas.
Hiis visis, consideranda est multiplicacio speciei a loco sue generacionis. Multiplicacio quidem est quedam accio, ut lux generat speciem lucis, et calor speciem caloris, et sic 5 de aliis. Set ulterior est lucis accio, ut fiat calor, et calor facit combustionem, et sic ultra. Prima accio dicitur univoca quando res facit speciem suam, et ilia species adhuc speciem ulteriorem, ut est de luce solis que facit speciem in prima 7 a 2. parte sui orbis, et ilia facta | ibi facit in secunda, et sic 10 ulterius. Set alia accio, secundum quod lux facit calorem, vocatur equivoca, et est principalis accio specierum quod faciunt efTectus equivocos in hoc mundo, et faciunt res alias ab eis secundum speciem, ut stelle faciunt frigus et calorem, et inanimata possunt facere ea animata que fiunt per putre- 15 faccionem, et cooperantur agentibus per propagacionem, nam homo generat hominem et sol, ut Aristoteles dicit secundo Phisicorum.
Primo igitur dicendum est de multiplicacione et accione univoca : nam nisi hoc sciatur, nichil scietur de reliqua. 20 Multiplicacio vero cujuslibet speciei fit per lineas et angulos et figuras in quibus natura delectatur operari, et dum medium est unius nature, fit multiplicacio per lineas rectas. Corpus vero in quo multiplicatur species vocatur medium, ut orbis celestis, et spera ignis, et spera aeris, et aque, que sunt corpora 25 rara et pervia et diaphana (penultima producta que scribitur per a, at dyaphona, penultima correpta que scribitur per 6) ac perspicua, et translucencia, et lucida, luce transeunte et non fixa in eis. Omnia hec nomina significant idem, licet diversis modis. Rarum enim est quod habet partes distanter jacentes, 30 ut omnia corpora dicta. Densum est, quod habet partes com- pactas, ut corpora stellarum et terra et parietes et alia multa.
17-18 secundo Phisicorum] lib. ii. t. 2, c. 26 ' Homo enim generatur ab homine et sol.' ' Homo enim hominem generat ex materia et sol.'
1-2 in .. . rectas om. D 4 quidem] quidam F: om. D 9 speciem] speciem suam FD 12 et] et hec F: hec D 13 equivocos] equivoco F et] vel D 15 et] et omnia FD ea] et ea FD 16 per] pro D 20 hoc] hec D
21 speciei om. F 23 per] secundum FD 27 at] et Mss. 29 hec] enim D
sed majus et minus, et diversis modis. Unde raritas est dis- posicio corporis absolute secundum se, et non respectu speciei, nee respectu sensus. Set omnia alia dicunt naturam rari cum comparacione ad speciem sensus in sensibilibus, unde pervium
5 dicit naturalem tanquam viam per cujus medium transeat species et sic de aliis intelligendum est, ut ex MethapJiisica plenius innotescit. |
Considerandum eciam quod aliud est solidum et aliud 7 b i. densum, nam solidum est durum, sive sit densum ut terra
10 et parietes, sive perspicuum ut cristallus et vitrum et gemme alique translucentes. Densum autem dicitur propter parcium compaccionem, ut impediatur transitus speciei sensibilis, sive sit durum ut paries desiccatus, sive sit molle ut paries factus ex luto novo et molli. Et inter omnino rara et densa est
15 aqua medium, quia aliquantulum est densum, et tamen quodammodo pervium, et similiter cetera in quibus multum habundat aqua, ut vinum et lexiva et urina et hujusmodi, sicut vitrum, cristallus, et hujusmodi, que sunt densiora sensi- biliter quam aer, et tamen rara sunt respectu terre, quia per
20 medium eorum videmus.
Post hec sciendum, quod multiplicacio speciei fit secundum lineas rectas, dum medium est unius nature, sicut locuntur philosophi, set hie natura non vocatur specifica natura, que rem constituit in esse specifico, set vocatur raritas et dyapha-
25 neitas et hujusmodi et densitas ; unde natura rari et densi hie intelligitur per quam corpora differunt. Species ergo dum est in corpore unius dyaphaneitatis non mutat incessum rectum, quia natura operatur breviori modo quo potest, ut Aristoteles dicit 50 Phisicoritm, et ibidem dicit quod linea recta est omnium
29 5° Phisicorum] Averroes in com. 24 ' quia minima linea inducta inter duo puncta est recta.'
1 sed] secundum FD Unde om. D 2 non om. D 3 dicunt] dicunturZ? 4 in sensibilibus] etsensibilisi^i) 5 naturalem] naturaliter D: universal ite r F cujus] qua corpus D 6 species] species lucis D 8 eciam] est F
10 parietes] parietes translucentes F sive] sive sit D 11 alique om. D
12 sensibilis] sensibilis hominis F haec verba add. M ad densum durum
18 sicut vitrum] similiter vitrum, et FD 19 sunt om. D 21 hec] hoc D
secundum] per D 23 hie] sic D 24 dyaphaneitas] dyaphoneitas Mss.
26 corpora om. F ergo] igitur F : om. D 27 dyaphaneitatis] diaphoneytatis D
26
brevissima, et ideo operatur semper super lineas rectas, nisi 5; a i. impediatur per corpora diversarum naturarum, ut | videmus quod lux cadit in aere per medium fenestre secundum rectum incessum. Et ideo omnes species stellarum venientes usque ad speram ignis tenent incessum rectum in orbibus celestibus 5 7 b 2. quia in eis non est diver|sitas dyaphaneitatis, et maxime sensibilis nobis, propter quod quantum ad judicium visus nostri, oportet quod species in corpore celesti vadat per in- cessum rectum nisi quando occurrunt corpora stellarum que densa sunt. Non enim possumus percipere per instrumenta 10 ad videndum preparata, nee alico alio modo quod in celis sit declinacio speciei ab incessu recto.
Capitulum 4m. de multiplicacione secundum lineas fr act as.
Sed quando species venit ad speram ignis tunc si non cadit perpendiculariter super earn declinat ab incessu recto, que 15 declinacio vocatur proprie fraccio speciei, et fit angulus ex incessu et linea curva. Et species que cadit perpendiculariter super speram ignis non frangitur propter sui fortitudinem, nam videmus quod res que cadunt ab alto perpendiculariter cadunt fortiter, que autem non, cadunt debilius ; ut quando ensis cadit 20 perpendiculariter fit fortis percussio, quando non, fit debilis. Ptholomeus autem docet hujusmodi fraccionem in 5t0 De Opticis per consideracionem instrumentorum, et Alacen in 70 libri sui, Ptholomei sentenciam exponit et confirmat. Set magis per- tinent hec certificanda per mathematici diligenciam et laborem. 25 Si autem stelle species transit a superiori parte ignis et per totum corpus suum, non frangatur set tenet incessum rectum, licet pars inferior ejus sit densior suo superiore, quia nisi superficies diversa corporalis occurrat, nunquam est fraccio ; et licet occurrat, ut superficies aeris superior, adhuc non est aliqua 30 fraccio ibi, sicut docet Ptholomeus et Alacen. Nam non per- cipit aliquam diversitatem in locis stellarum penes ortum et
1 super] secundum D 2 ut] et F 6 dyaphaneitatis] dyaphoneitatis Mss. 11 alio om. F 13 secundum] speciei per F 16 ex] in FD 17 Et]
Et cum F 22 autem] tamen D 25 mathematici] methaphisici MD 26 transit om. D et om. F 27 non] nam D corr. frangatur] frangitur FD 28 suo om. FD 31 Nam] Nam visus /" non] infusum precipit D
27
medium celi a superficie usque ad aquam | sicut patet in 8 a i. instrumentis, et ideo concluditur ex hoc, quod aut superficies aeris et ignis est una, aut raritas est consimilis in confinio eorum, ut fraccio non impediatur : set non potest dici quod
5 superficies est una, licet hoc multi estimaverunt, ut probabitur inferius in Naturalibus. Et ideo ponemus quod consimilis sit raritas in confinio eorum, quia aer gradatim subtiliatur usque- quo pars ejus supprema equetur in subtilitate parti inferiori ignis, sicut volunt predicti auctores. Et ignis gradatim a
io superiori parte densatur usquequo in infima ejus parte equetur densitati suppreme partis aeris, et ideo non est aliqua fraccio in superficie aeris.
Tria enim requiruntur ad fraccionem, scilicet, corporalis superficiei diversitas, hoc est quod sint diversa corpora per
15 que transit radius, et diversitas penes rarius et densius, et casus speciei ad angulos obliquos. Quodcunque istorum deficiat, non est fraccio. Unde in speris celorum non est diversitas penes rarum et densum nobis sensibilis, nee in speris ignis et aeris, licet alia duo possunt esse ibi. In eadem autem
20 spera ut ignis, licet habeat superius et inferius majorem densi- tatem, licet radii eciam incedant non perpendiculariter, tamen non est fraccio, quia una est superficies ibi. Similiter in spera aeris, nam multum diversificatur aer superius et inferius penes rarum et densum, quia valde est densius in inferiori parte
25 quam in superiori, propter vapores terre et aque, qui ascendunt in eo et condensant in ipsum in inferiori parte ; et similiter in media, ubi est locus nubium, longe magis quam in suprema ; et tamen nulla fraccio radii est in tota spera aeris, loquendo de corpore suo solo penes inferius et superius, quia unum
30 corpus est et non diversa quantum est de se. Hoc dico propter nubes et vapores in quibus est varia fraccio | secundum 8 a 2. quod radii cadunt ad angulos obliquos in eis, et deinde ab eis
1 superficie] superficie ignis F 8 supprema om. D equetur] equaturZ) parti] parte D 9 gradatim om. D 10 equetur] equatur D 12 in
superficie om. D 14 per] et D 16 istorum] enim istorum F 19 licet]
set D duo] duo bene FD autem] eciam F 20 ut om. D 21 radii] radii et FD incedant] incedunt F perpendiculariter] perpendiculares F
23 nam] non F, om. M diversificatur] diversificantur M 24 in om. D
25-26 quam . . . parte om. M 26 in ipsum] ipsum D 29 solo] solum FD
28
in aerem. Cum venit vero species ad aquam, sensibilem diversitatem superficiei et raritatis invenit, propter quod fraccio nova exoritur. Cum autem venit species ad terram, non transit sensibiliter nobis propter densitatem terre, et ideo non est ibi fraccio. Quapropter descendendo a celis usque ad 5 terram, non est nisi duplex fraccio sensibilis, scilicet, in superficie ignis et in superficie aque.
Capitidiim 5m. de duplici fraccione.
Et hec fraccio cum sit declinacio ab incessu recto, potest intelligi a duabus partibus incessus recti, et non est possibile 10
Tad jus
Fig. 1.
quod ex utraque parte unus radius incedat. Oportet tunc diligenter sciri quod hec fraccio est inter incessum rectum F. 87a2. et perpendicularem ducendam in corpus secundum a | loco fraccionis, sicut patet in hac figura. Nam b punctus est locus fraccionis, et ba est perpendicularis ducta ab illo puncto quando 15 ingreditur corpus ignis ad angulos equales, et cadit in centrum ejus, et be linea est incessus rectus quern deberet habere si non fieret fraccio, et bd est linea fracta.
Quod sit hujusmodi fraccio in corpore ignis, patet per pre- dictos autores, et per instrumenta ad hoc facta, et patet per 20
2 superficiei] et superficiei F 15 quando] et quando D : quoniam F
19 Quod] Et quod FD 20 et patet] et FD
29
experiencias multas et combustiones varias que fieri possunt. Eodem modo fit fraccio in superficie aque, et sic generaliter accidit, quando corpus secundum est densius primo tunc natura eligit operari inter incessum rectum et perpendicularem
5 ducendam a loco fraccionis, tarn in corporibus planis | quam in 8 b i, spericis. Nee est aliqua divcrsitas, nisi quod perpendicularis aliter sumitur in planis. Nam quia ibi non est centrum ; per- pendicularis est ilia super planum, que cum omnibus lineis conterminalibus in illo piano extensis facit angulos rectos, ut
io vult Euclides in undecimo libro Elementoriim, ut patet in
figura. Nam ef est perpendicularis super aquam, quia ad angulos rectos secat lineam /il, et eb est non perpendicularis, quia cadit ad angulos obliquos, et ideo frangitur in a puncto, qui est locus fraccionis, et vadit usque c inter incessum rectum
J5 quern haberet si non frangeretur, qui est mab, et inter per- pendicularem ducendam a loco fraccionis, que est ad. Nam cadit in corpus aeris ad angulos rectos, et sic universaliter, quando corpus secundum densius est alio. E converso vero est quando corpus secundum est rarius, nam tunc incessus
2o rectus cadit inter perpendicularem ducendam a loco fraccionis et inter ipsam fraccionem, unde ascendendo in corporibus
2 Eodem] Et eodem FD sic om. F 5 alt. in] in corporibus/) 8 cum] in D lineis] lineis sibi D 11 ef om. D 12 eb] gb D 15 haberet]
habet F mab] ab FD 16 que est] que D 17 universaliter] naturaliter